Muỗi vằn, muỗi thường và muỗi sốt rét: nhận mặt, giờ đốt, nơi đẻ và bệnh liên quan

Ở Việt Nam, ba nhóm muỗi hay gặp quanh nhà là muỗi vằn (Aedes) — đen, có sọc trắng ở chân và thân, đốt ban ngày, đẻ ở nước trong trong vật chứa, truyền sốt xuất huyết; muỗi thường hay muỗi nhà (Culex) — màu nâu, vo ve về đêm, đẻ ở nước bẩn và ruộng lúa, một số loài truyền viêm não Nhật Bản; và muỗi sốt rét (Anopheles) — đậu chổng đuôi, đốt đêm, sống chủ yếu ở vùng rừng núi.

Nhận mặt được loài nào đang đốt nhà mình không phải để tò mò cho vui. Mỗi loài có giờ đốt và nơi đẻ khác nhau, nên cách phòng cũng khác: muỗi vằn đòi màn ban ngày và dọn lu khạp, muỗi thường đòi khơi rãnh và lưới cửa ban đêm. Bài này đi qua từng nhóm, có bảng so sánh, và nói rõ chỉ muỗi cái mới đốt người.

Chỉ muỗi cái hút máu — và vì sao điều đó quan trọng

Cả muỗi đực lẫn muỗi cái đều ăn mật hoa, nhựa cây, nước quả để lấy năng lượng. Chỉ muỗi cái cần thêm đạm từ máu để nuôi trứng. Vì vậy con muỗi đốt bạn luôn là muỗi cái đang chuẩn bị đẻ, và mỗi lứa trứng của nó sẽ được đặt ở đâu đó gần chỗ nó vừa hút máu. Hiểu điều này giúp thấy rõ: muỗi đốt nhiều trong nhà là dấu hiệu có nơi đẻ ở gần.

Nhìn bằng mắt thường, muỗi đực có râu rậm như chùm lông vũ, muỗi cái râu mảnh, thưa. Muỗi đực thường tụ thành đám bay lượn gần chỗ nở để chờ con cái, không đốt người. Một con muỗi cái có thể sống vài tuần và đẻ nhiều lứa, mỗi lứa hàng chục tới hàng trăm trứng tuỳ loài.

Muỗi cũng là một mắt xích trong tự nhiên: lăng quăng là thức ăn của cá, ấu trùng chuồn chuồn; muỗi trưởng thành là mồi của chuồn chuồn, nhện, dơi, chim sâu, thạch sùng. Đó là lý do cách phòng mà site này ưu tiên là giảm muỗi ở quanh người — dọn nơi đẻ sát nhà, che chắn — chứ không phải rải hoá chất ra vườn, ao, nơi các loài ăn muỗi cũng đang sống.

Muỗi vằn: kẻ đốt ban ngày sống cạnh người

Muỗi vằn ở Việt Nam chủ yếu gồm hai loài. Aedes aegypti nhỏ, thân đen, chân có khoang trắng, trên lưng ngực có hoa văn trắng hình như cây đàn lia; loài này rất "thích" nhà người: đậu trong góc tối, trên quần áo treo, sau rèm, dưới gầm bàn, đẻ trong lu khạp, bình hoa, khay nước. Aedes albopictus (muỗi hổ châu Á) có một vạch trắng dọc giữa lưng ngực, ưa vườn tược, bụi cây, hốc cây, chậu cảnh ngoài trời hơn.

Cả hai đốt chủ yếu vào ban ngày, cao điểm vài giờ sau bình minh và buổi chiều trước khi tối, nhưng trong nhà tối hay ngày âm u thì đốt rải rác cả ngày. Chúng bay thấp, hay đốt mắt cá, bắp chân, và có thói quen đốt "rải" — hút một ít ở người này, bị động thì bay sang người khác — nên một con muỗi có thể truyền virus cho nhiều người trong cùng một nhà.

Bệnh liên quan: sốt xuất huyết là bệnh quen thuộc nhất; ngoài ra muỗi vằn còn có thể truyền virus Zika và chikungunya, đã được ghi nhận ở Việt Nam. Cách phòng tương ứng: dọn vật chứa nước trong và quanh nhà mỗi tuần, ngủ màn cả ban ngày, quạt và quần áo dài lúc sáng sớm và chiều muộn, giảm chỗ đậu tối trong nhà bằng cách cất quần áo vào tủ thay vì treo đống trên móc.

Muỗi thường: tiếng vo ve ban đêm và nước bẩn

Khi nói "muỗi", phần đông người Việt nghĩ tới con muỗi nâu xỉn, không có sọc, vo ve sát tai lúc đi ngủ — đó là nhóm Culex. Loài phổ biến nhất ở đô thị là Culex quinquefasciatus, đẻ thành bè trứng nổi trên mặt nước bẩn giàu chất hữu cơ: cống rãnh, hố ga, bể phốt nứt, mương nước thải. Ở nông thôn, Culex tritaeniorhynchus sinh sản nhiều ở ruộng lúa, ao, mương thuỷ lợi.

Muỗi thường đốt từ chập tối tới khuya. Chúng bị thu hút mạnh bởi hơi thở và mùi cơ thể người ngủ, bay vào nhà qua cửa sổ, ô thoáng và theo người lúc mở cửa. Tiếng vo ve là tiếng đập cánh với tần số cao; con muỗi vằn bay êm hơn nên nhiều người bị đốt mà không biết.

Bệnh liên quan: một số loài Culex ở ruộng lúa là trung gian truyền viêm não Nhật Bản, với lợn và chim nước là nơi virus nhân lên; bệnh giun chỉ bạch huyết do muỗi thường truyền nay đã rất hiếm ở Việt Nam. Ở đô thị, gánh nặng chính của Culex là ngứa, mất ngủ. Cách phòng: khơi thông rãnh, đậy nắp hố ga, bọc lưới đầu ống thông hơi bể phốt, lưới cửa sổ và ngủ màn ban đêm. Nhà gần chuồng trại hay ruộng lúa cần chú ý hơn — xem bài riêng về các bệnh do muỗi truyền.

Muỗi sốt rét: đậu chổng đuôi, ở vùng rừng núi

Muỗi Anopheles dễ nhận ra nhất khi đang đậu: thân nó gần như thẳng một đường với vòi, tạo một góc chếch so với tường, phần đuôi chổng lên. Muỗi vằn và muỗi thường đậu với thân song song với mặt tường. Cánh của nhiều loài Anopheles có những mảng vảy sẫm, nhìn như có đốm.

Nhóm này đẻ ở nước sạch, có ánh sáng: suối chảy chậm, vũng nước ven suối, ruộng bậc thang, ao có cây thuỷ sinh. Lăng quăng của chúng nằm song song ngay sát mặt nước, khác với lăng quăng muỗi vằn và muỗi thường treo chếch đầu xuống. Muỗi sốt rét đốt chủ yếu về đêm, từ chập tối tới gần sáng.

Bệnh liên quan là sốt rét. Việt Nam đã giảm số ca sốt rét rất mạnh trong vài chục năm qua, bệnh nay tập trung ở một số vùng rừng núi, biên giới; người có nguy cơ là người ngủ rẫy, đi rừng, làm việc ven rừng ban đêm. Người sống ở đô thị gần như không gặp loài này trong nhà. Nếu đi về vùng có sốt rét và sau đó bị sốt, cần kể cho bác sĩ biết chuyến đi; phòng bằng màn (ở những nơi chương trình y tế phát màn tẩm hoá chất thì dùng theo hướng dẫn), quần áo dài và hạn chế ở ngoài trời ban đêm.

Bảng so sánh nhanh ba nhóm muỗi

Bảng dưới đây gom các đặc điểm dễ quan sát nhất ở nhà. Có nhiều loài trong mỗi nhóm, nên đây là nét chung, không phải bảng định loài chuyên môn.

Nếu thấy nhà mình bị đốt nhiều vào ban ngày, ưu tiên tìm vật chứa nước trong quanh nhà. Nếu chủ yếu bị đốt về đêm và có tiếng vo ve, nhìn ra rãnh, hố ga và các khe cửa. Đa số gia đình ở đô thị gặp cả hai, nên cách phòng thường là phối hợp.

Những con hay bị nhầm là muỗi

Ruồi hạc — "muỗi khổng lồ" chân dài. Con côn trùng dài, chân mảnh như sợi chỉ, bay vụng va vào tường đèn thường là ruồi hạc. Chúng không có vòi chích, không đốt người, phần lớn đời trưởng thành chỉ sống vài ngày. Thấy chúng trong nhà, mở cửa cho bay ra là đủ.

Muỗi lắc, muỗi chỉ hồng (họ Chironomidae). Những đám "muỗi" bay lượn thành cột trên đầu người lúc chiều tối, gần ao hồ, thường thuộc nhóm này. Chúng không hút máu. Ấu trùng của chúng màu đỏ sống trong bùn, là thức ăn cho cá; người chơi cá cảnh gọi là trùn chỉ hay lăng quăng đỏ.

Ruồi giấm, ruồi cống nhỏ. Những con bé xíu bay quanh rổ trái cây chín hay lỗ thoát nước nhà tắm không phải muỗi; chúng không đốt. Cách xử lý là cất trái cây chín, giữ lỗ thoát nước sạch — xem các bài về ruồi trong bếp.

Dĩn, mạt, bọ chét. Có những vết đốt ngứa mà không thấy muỗi: có thể là dĩn (con rất nhỏ ở vùng cây cối, bờ biển), bọ chét từ ổ thú cưng, hay mạt từ chuồng gà. Vết đốt của mỗi loài có kiểu riêng; xem bài phân biệt vết côn trùng đốt cắn trên da.

Vì sao mưa xong muỗi tăng vọt và mùa muỗi ở ba miền

Mưa làm đầy hàng loạt vật chứa nhỏ quanh nhà và làm ngập trứng muỗi vằn đã nằm khô ở thành vật chứa từ trước. Nhiệt độ ấm cùng độ ẩm cao giúp lăng quăng lớn nhanh và muỗi trưởng thành sống lâu hơn. Vì vậy khoảng một đến hai tuần sau những đợt mưa liên tục, nhiều gia đình thấy muỗi nhiều lên rõ rệt — đó là lứa muỗi sinh ra từ chính những trận mưa ấy.

Ở các tỉnh phía Nam, nóng quanh năm nên muỗi vằn có mặt cả năm và tăng vào mùa mưa. Ở miền Bắc, mùa đông lạnh làm muỗi giảm, rồi tăng mạnh từ cuối xuân qua hè và thu; mùa nồm ẩm cũng là lúc muỗi bắt đầu nhiều trong nhà. Miền Trung có mùa mưa lệch về cuối năm, nên đỉnh muỗi cũng lệch theo.

Hệ quả cho lịch phòng: tăng tần suất kiểm nước đọng ngay sau những đợt mưa, không đợi tới khi muỗi đã nhiều mới làm. Mùa khô hay mùa lạnh vẫn giữ các ổ trong nhà sạch sẽ, vì muỗi vằn trong nhà ít chịu ảnh hưởng của thời tiết bên ngoài. Với người làm chay hay muốn hạn chế sát sinh, làm sớm nghĩa là có ít muỗi sinh ra hơn, thay vì phải đối phó với muỗi đã trưởng thành.

Lưu ý khi quan sát muỗi cùng trẻ em và người nhạy cảm

Quan sát không cần bắt. Có thể chỉ cho trẻ xem muỗi đang đậu trên tường bằng kính lúp từ xa, xem lăng quăng trong một lọ nước lấy từ chậu cây rồi đổ ra đất khô. Trẻ học được vòng đời muỗi mà không phải đập, giẫm con nào.

Không để trẻ tự lật đồ phế liệu tìm muỗi. Lốp xe, đống gạch cũ có thể có rết, bọ cạp, kiến lửa hoặc tổ ong vò vẽ. Người lớn lật trước, đeo găng.

Người dị ứng với muỗi đốt. Một số người, nhất là trẻ nhỏ, nổi sẩn to, phồng rộp sau khi bị đốt. Hạn chế đứng gần chỗ có nhiều muỗi để quan sát; nếu vết đốt sưng lan rộng, nóng đỏ, có mủ hoặc kèm sốt, đi khám.

Thú cưng. Chó mèo cũng bị muỗi đốt; bát nước của chúng ngoài sân là chỗ muỗi vằn đẻ nếu để lâu không thay. Thay nước bát mỗi ngày và rửa bát mỗi tuần.

Câu hỏi thường gặp

Muỗi vằn có đốt ban đêm không?

Muỗi vằn chủ yếu đốt ban ngày, nhưng trong nhà có đèn sáng hoặc khi muỗi đói, chúng vẫn có thể đốt vào chập tối và ban đêm. Vì vậy không nên coi ban đêm là an toàn với muỗi vằn; màn cả ngày và đêm là cách chắc nhất trong mùa dịch.

Muỗi bay được bao xa?

Muỗi vằn thường chỉ quanh quẩn trong phạm vi vài trăm mét quanh nơi nở, nên nguồn muỗi chủ yếu ở rất gần nhà. Một số loài muỗi khác bay xa hơn nhiều, nhất là khi có gió. Đây là lý do dọn nơi đẻ ở chính nhà mình và nhà hàng xóm có tác dụng rõ.

Muỗi sống được bao lâu?

Muỗi trưởng thành thường sống từ khoảng hai tuần tới hơn một tháng tuỳ loài, nhiệt độ và độ ẩm. Trong thời gian đó, muỗi cái có thể đẻ nhiều lứa. Trứng muỗi vằn thì có thể nằm khô nhiều tháng trên thành vật chứa chờ ngập nước.

Có phải muỗi to là muỗi nguy hiểm hơn không?

Không. Con "muỗi" rất to, chân dài, bay vụng mà nhiều người gặp trong nhà thường là ruồi hạc (dĩn chân dài), không đốt người. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết lại nhỏ. Kích thước không nói lên mức nguy hiểm.

Muỗi có ích gì không?

Muỗi là thức ăn của nhiều loài như cá, chuồn chuồn, nhện, dơi, chim, thạch sùng, và muỗi đực có hút mật hoa. Vì vậy cách phòng hợp lý là giảm muỗi quanh người và che chắn, không rải hoá chất diện rộng ra vườn, ao làm hại cả các loài khác.

Làm sao biết lăng quăng trong lu là của muỗi vằn hay muỗi thường?

Khó phân biệt bằng mắt thường. Nhưng nếu nước trong, ở vật chứa sát nhà, nhiều khả năng là muỗi vằn. Dù là loài nào, cách xử lý giống nhau: đổ nước ra đất khô, cọ thành vật chứa, đậy kín hoặc thả cá.