Muốn ít bị muỗi đốt trong nhà, cách chắc nhất là xếp nhiều lớp chặn nhau: bớt chỗ cho muỗi đẻ quanh nhà, lưới ở cửa sổ và ô thoáng, màn khi ngủ (kể cả ngủ trưa), quạt thổi ở chỗ ngồi lâu, quần áo dài vào giờ muỗi hoạt động mạnh, và chỉ khi cần mới thêm kem bôi chống muỗi. Mỗi lớp chỉ cản được một phần; ghép lại thì số vết đốt giảm rõ mà gần như không cần đến hoá chất.
Lý do phải nghĩ theo lớp là vì muỗi tìm người bằng nhiều tín hiệu cùng lúc: khí CO₂ trong hơi thở, hơi nóng, độ ẩm và mùi da. Che được một tín hiệu thì muỗi vẫn lần theo tín hiệu khác. Bài này đi từ ngoài vào trong — từ sân, cửa, phòng ngủ tới chính làn da — và có một bảng giờ muỗi đốt để bạn biết lúc nào nên dựng lớp nào.
Vì sao một cách đơn lẻ không đủ
Con muỗi cái cần máu để nuôi trứng, nên nó được "thiết kế" để tìm ra người. Từ xa vài chục mét, nó bắt luồng CO₂ do người thở ra; tới gần hơn, nó dò theo hơi ấm, hơi ẩm và hỗn hợp mùi trên da. Vì có nhiều tín hiệu dự phòng như vậy, một biện pháp chỉ đánh vào một tín hiệu thường cho kết quả nửa vời: đốt một cây nhang ở góc phòng không xoá được hơi thở của cả nhà, còn bôi kem chống muỗi lên tay thì muỗi vẫn tìm tới cổ chân.
Cách nghĩ theo lớp mượn từ an toàn lao động: mỗi lớp như một tấm lưới có lỗ, lỗ của tấm này bị tấm kia che. Lớp ngoài cùng làm giảm số muỗi sinh ra quanh nhà; lớp cửa làm giảm số muỗi lọt vào; lớp phòng ngủ chặn muỗi ở giờ mình không tự vệ được; lớp không khí làm muỗi khó bay và khó đánh hơi; lớp cơ thể là chốt cuối khi phải ở ngoài trời hay ở chỗ không có lưới.
Một hệ quả thực tế: đừng chờ một sản phẩm "đuổi sạch muỗi". Không có thứ đó. Gia đình nào ít bị muỗi đốt thường không có bí quyết gì đặc biệt, chỉ là họ làm đều năm sáu việc nhỏ. Và vì phần lớn các lớp này không dùng hoá chất, chúng hợp với nhà có trẻ sơ sinh, người già, người hen suyễn, thai phụ và thú cưng — những nơi mà bình xịt hay khói nhang nên hạn chế.
Lớp ngoài cùng: bớt muỗi sinh ra quanh nhà
Muỗi nhà bạn phần lớn sinh ra gần nhà bạn. Muỗi vằn — loài truyền sốt xuất huyết — thường chỉ bay quanh quẩn trong vài trăm mét từ nơi nở. Nghĩa là lu nước sau bếp, chậu cây ngoài ban công hay cái lốp xe cũ ở sân nhà bên cạnh mới là "nhà máy" cấp muỗi cho bạn.
Một tuần một lần là nhịp vừa đủ. Ở thời tiết nóng, từ trứng tới muỗi trưởng thành chỉ mất khoảng một tuần đến mười ngày. Dọn nước đọng mỗi tuần là cắt vòng đời trước khi lứa mới kịp bay ra. Danh sách chỗ hay đọng nước và lịch dọn chi tiết có ở bài riêng về nơi muỗi đẻ quanh nhà.
Rủ hàng xóm cùng làm. Nhà mình sạch mà khoảnh đất trống bên cạnh có cả chục vỏ hộp đọng nước thì muỗi vẫn sang. Ở khu phố, tổ dân phố hay nhóm cư dân chung cư, một buổi dọn chung mỗi tháng vào mùa mưa thường hiệu quả hơn mười nhà làm riêng lẻ.
Không cần hoá chất cho lớp này. Đổ nước đọng, úp ngược dụng cụ, đậy kín lu khạp, thay nước bình hoa — toàn là việc tay chân. Đây là lớp có ích nhất mà cũng an toàn nhất cho trẻ nhỏ và vật nuôi, vì không để lại thứ gì trong nhà.
Lớp cửa: lưới chống muỗi và những khe hay bị quên
Lưới cửa là lớp "đầu tư một lần, dùng nhiều năm". Chọn lưới có mắt đủ nhỏ để muỗi không chui lọt; loại lưới sợi thuỷ tinh phủ nhựa hay lưới inox mắt mịn bán cho cửa sổ đều dùng được, khác nhau chủ yếu ở độ bền và độ thoáng. Với cửa đi, cửa lưới dạng lùa hoặc dạng xếp có nam châm tự khép tiện hơn, vì cửa lưới mà phải nhớ kéo lại thì sớm muộn sẽ bị để mở.
Những chỗ hay bị quên: ô thoáng phía trên cửa sổ, khe hở quanh ống dẫn điều hoà xuyên tường, lỗ thông gió nhà tắm, khe dưới chân cửa ra ban công và lỗ thoát nước sàn không có nắp. Muỗi không cần lỗ lớn; khe rộng cỡ đầu đũa là đủ. Đi một vòng quanh nhà vào buổi tối, bật đèn trong phòng, đứng bên ngoài nhìn chỗ nào ánh sáng lọt ra là tìm được khá nhiều khe.
Lưới rách thì vá ngay bằng miếng lưới cùng loại và keo dán chuyên dụng, đừng đợi. Một lỗ thủng nhỏ ở góc dưới — chỗ trẻ con và mèo hay cào — đủ làm cả bức lưới mất tác dụng. Mỗi đầu mùa mưa, tháo lưới ra rửa một lần: bụi bám dày làm lưới bí gió, cả nhà lại có xu hướng mở toang cửa để lấy gió, và muỗi vào theo.
Lớp phòng ngủ: mắc màn đúng cách, kể cả giấc ngủ ngày
Màn là biện pháp rẻ, không mùi, không hoá chất, được khuyến cáo y tế công cộng nhắc đi nhắc lại. Nhưng màn chỉ bảo vệ khi được mắc kín. Màn phải đủ rộng để người nằm không chạm vào vải — muỗi đốt xuyên qua chỗ da áp sát màn. Mép màn giắt dưới nệm hoặc chiếu, không để buông chấm đất vì mép buông dễ hở khi trở mình. Trước khi chui vào, cầm đèn soi một vòng bên trong để chắc không có con nào đã lọt vào trước.
Điểm hay bị bỏ qua: muỗi vằn đốt ban ngày. Trẻ nhỏ ngủ trưa, người ốm nằm nghỉ, người làm ca đêm ngủ ngày đều cần màn y như ban đêm. Với nôi và xe đẩy của trẻ sơ sinh, có loại màn chụp vừa khít; kiểm tra để màn không thể tụt xuống trùm vào mặt bé.
Ở một số nơi, chương trình y tế từng phát màn tẩm hoá chất diệt côn trùng cho vùng có sốt rét. Đó là loại màn được thiết kế và đánh giá an toàn theo hướng dẫn riêng; nếu nhà có loại này thì dùng và giặt đúng theo hướng dẫn đi kèm, không tự tẩm màn thường bằng bất kỳ dung dịch nào. Màn thường giặt định kỳ, phơi nắng, cất khô ráo để khỏi mốc — màn ẩm có mùi thì người ta lại ngại mắc.
Lớp không khí: quạt, điều hoà và ánh sáng
Muỗi là loài bay yếu. Một chiếc quạt thổi thẳng vào chỗ ngồi làm hai việc: gió mạnh khiến muỗi khó đáp xuống, đồng thời làm tản luồng CO₂ và mùi cơ thể nên muỗi khó định vị. Một số thử nghiệm ngoài thực địa cho thấy quạt làm giảm đáng kể số muỗi đậu vào người ngồi gần. Quạt sàn đặt thấp, thổi qua chân, hợp với bàn ăn tối và góc học bài của trẻ — vì muỗi vằn thích đốt ở cổ chân, bắp chân.
Phòng đóng kín cửa và bật điều hoà thường ít muỗi hơn: nhiệt độ thấp làm muỗi kém hoạt động, và căn phòng kín thì ít đường vào. Nhưng điều hoà không thay được màn ở phòng có khe hở, và cũng đừng quên khay hứng nước ngưng của máy — nếu đọng nước, đó lại là một chỗ muỗi đẻ.
Về ánh sáng, muỗi tìm người chủ yếu bằng mùi và hơi ấm, không phải bằng đèn; nhiều loại côn trùng bay khác thì bị đèn hút mạnh. Vì vậy đổi sang bóng ánh vàng ở hiên nhà giúp bớt thiêu thân, bướm đêm tụ tập, còn với muỗi thì tác dụng không lớn. Đóng cửa trước khi bật đèn trong nhà vào lúc chập tối vẫn là thói quen đáng giữ, vì giờ đó trùng với giờ cao điểm của nhiều loài muỗi.
Lớp cơ thể: quần áo, màu vải và khi nào mới cần kem bôi
Quần dài, áo dài tay, tất mỏng vào lúc sáng sớm và chập tối là lớp che chắn đơn giản nhất. Vải dệt dày, rộng tốt hơn vải mỏng bó sát, vì muỗi có thể đốt xuyên lớp vải căng sát da. Nhiều quan sát cho thấy muỗi dễ chú ý tới quần áo màu tối hơn màu sáng, nên khi chọn đồ mặc nhà mùa mưa, màu sáng là lựa chọn không tốn thêm gì.
Kem hoặc xịt chống muỗi bôi da là lớp cuối, dùng khi phải ở ngoài trời giờ muỗi đốt, ở nhà không có lưới, hoặc khi quanh nhà đang có người mắc sốt xuất huyết. Nguyên tắc chung: chọn sản phẩm đã được cơ quan quản lý cho phép lưu hành, đọc kỹ nhãn, bôi đúng lượng, chỉ bôi lên da hở và rửa sạch khi không cần nữa. Cách chọn hoạt chất và cách bôi đúng có ở bài riêng về kem chống muỗi.
Với trẻ nhỏ, người lớn bôi lên tay mình rồi xoa cho trẻ, tránh mắt, miệng và bàn tay trẻ (trẻ hay mút tay). Trẻ dưới vài tháng tuổi thì các cơ quan y tế khuyên dựa vào màn và quần áo thay cho kem bôi; tuổi cụ thể và loại nào dùng được cho trẻ, hỏi bác sĩ nhi. Người có cơ địa dị ứng nên thử một lượng nhỏ trên vùng da trong cánh tay trước khi dùng rộng.
Giờ muỗi đốt và lớp nên dựng theo từng lúc trong ngày
Mỗi loài muỗi có giờ hoạt động riêng. Bảng dưới đây gom theo nhịp sinh hoạt của một gia đình ở thành phố hay nông thôn Việt Nam; giờ cụ thể xê dịch theo mùa và thời tiết.
| Khoảng thời gian | Loài hay gặp | Lớp nên dùng |
|---|---|---|
| Sáng sớm, vài giờ sau bình minh | Muỗi vằn (đốt cả trong nhà) | Quần áo dài khi tập thể dục, quạt ở bàn ăn sáng, màn cho trẻ còn ngủ |
| Giữa ngày | Muỗi vằn trong góc tối, gầm bàn, rèm | Màn khi ngủ trưa, dọn quần áo treo, kéo rèm cho sáng |
| Chiều muộn tới chập tối | Muỗi vằn, muỗi thường bắt đầu hoạt động | Đóng cửa lưới, quạt thổi chân, kem bôi nếu ngồi ngoài sân |
| Ban đêm | Muỗi thường; muỗi sốt rét ở vùng rừng núi | Màn giắt kín, cửa lưới, điều hoà nếu có |
| Ngày mưa âm u | Muỗi vằn hoạt động kéo dài hơn | Tăng quạt và màn ban ngày, đi kiểm nước đọng sau mưa |
Đọc bảng theo hướng: lúc nào trong nhà có người không tự vệ được (ngủ, ốm, còn nhỏ), lúc đó lớp màn và lưới phải kín nhất. Lúc mọi người thức và di chuyển, quạt và quần áo gánh phần lớn việc.
Lưu ý cho trẻ nhỏ, người già, người dị ứng và thú cưng
Trẻ nhỏ: ưu tiên màn, quần áo mỏng dài tay và quạt; nhang muỗi, bình xịt không dùng trong phòng trẻ ngủ. Kem bôi chỉ khi cần và theo tuổi ghi trên nhãn.
Người hen, viêm mũi dị ứng: khói nhang muỗi và hơi bình xịt dễ làm khởi phát cơn ho, khò khè; các lớp không hoá chất trong bài này là lựa chọn hợp hơn.
Người già, người ốm nằm nhiều: hay nằm nghỉ ban ngày đúng giờ muỗi vằn đốt — mắc màn cả ban ngày, đặt quạt gần giường.
Thú cưng: muỗi cũng đốt chó mèo; ổ nằm đặt trong nhà có lưới cửa là đủ cho phần lớn trường hợp. Tinh dầu xua muỗi có thể không an toàn cho mèo — đừng bôi hay khuếch tán gần chỗ mèo nằm. Bệnh do muỗi ở thú cưng (như giun tim ở chó) hỏi bác sĩ thú y.
Khi nào cần đi khám: người trong nhà sốt cao đột ngột, đau đầu, đau mỏi người, nhất là đang mùa sốt xuất huyết hay quanh nhà có người mắc — đi khám sớm, không tự mua thuốc hạ sốt bất kỳ loại nào để uống.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ trong phòng điều hoà có cần mắc màn không?
Nếu phòng kín, cửa lưới đầy đủ và không thấy muỗi thì nhiều nhà bỏ màn được. Nhưng khi quanh nhà có người mắc sốt xuất huyết, khi phòng có khe hở hoặc có trẻ nhỏ ngủ, mắc màn vẫn là lớp bảo vệ chắc nhất. Màn không làm phòng điều hoà kém mát đáng kể.
Mặc quần áo màu gì để ít bị muỗi đốt?
Các quan sát cho thấy muỗi dễ hướng tới vật màu tối, nên màu sáng như trắng, be, xám nhạt là lựa chọn hợp lý. Màu sắc chỉ là một yếu tố nhỏ; độ dày vải, độ rộng và việc che kín cổ chân, cổ tay quan trọng hơn nhiều.
Muỗi có đốt xuyên qua màn không?
Muỗi không đốt xuyên qua lớp vải màn còn nguyên, nhưng có thể đốt vào chỗ da áp sát màn. Chọn màn đủ rộng, nằm cách mép màn một khoảng, và kiểm tra lỗ rách định kỳ. Một lỗ nhỏ ở góc màn đủ cho muỗi lọt vào và ở lại cả đêm.
Có cần dùng cùng lúc tất cả các lớp không?
Không nhất thiết. Mùa khô, nhà kín cửa lưới, có thể chỉ cần màn và quạt. Mùa mưa, khi khu phố có ca sốt xuất huyết, nên dựng đủ: dọn nước đọng, lưới cửa, màn cả ngày lẫn đêm, quần áo dài và kem bôi khi ra ngoài giờ muỗi đốt.
Vì sao nhà lắp lưới rồi mà vẫn có muỗi?
Thường có ba nguồn: muỗi vào theo người lúc mở cửa, muỗi lọt qua khe chưa bịt (ô thoáng, ống điều hoà, lỗ thoát sàn), và muỗi sinh ra ngay trong nhà từ bình hoa, khay nước tủ lạnh, khay hứng nước điều hoà. Kiểm tra cả ba trước khi nghĩ tới hoá chất.
Thú cưng có cần được bảo vệ khỏi muỗi không?
Có. Muỗi đốt chó mèo gây ngứa, và ở chó còn truyền một số bệnh ký sinh. Để chó mèo ngủ trong nhà có lưới cửa là cách đơn giản. Không tự bôi kem chống muỗi của người lên thú cưng; cách phòng bệnh do muỗi cho vật nuôi nên hỏi bác sĩ thú y.