Cách đơn giản nhất để đưa một con côn trùng lạc vào nhà ra ngoài mà không làm hại là úp một chiếc ly trong suốt lên nó, luồn một tờ giấy cứng xuống dưới miệng ly, giữ chặt tờ giấy rồi mang ra ngoài, thả ở bụi cây hay chân tường. Cách này dùng được cho nhện, bướm đêm, dế, bọ ngựa, bọ cánh cứng, ong lạc, và cả gián khi bạn không muốn dùng bình xịt.
Bắt thả không chỉ là lựa chọn của người không muốn sát sinh; nó còn tránh được hoá chất trong nhà, tránh mùi và xác côn trùng, và là cơ hội để trẻ học cách tôn trọng sự sống. Bài viết đi qua dụng cụ, các bước, cách làm với từng nhóm côn trùng, những loài không nên tự bắt bằng tay, và nơi nên thả.
Chuẩn bị dụng cụ: những thứ có sẵn trong nhà
Không cần mua gì đặc biệt. Một bộ dụng cụ bắt thả gồm những thứ thường có sẵn, nên để cố định một chỗ dễ lấy:
- Một chiếc ly hoặc hộp nhựa trong suốt, miệng rộng, thành mỏng; trong suốt để nhìn thấy côn trùng và không đè lên chân nó.
- Một tấm bìa cứng, tờ bưu thiếp hoặc tờ giấy dày, đủ lớn để che kín miệng ly; giấy mềm sẽ cong và để côn trùng thoát.
- Một hộp nhựa có nắp đục vài lỗ nhỏ, dùng khi cần giữ côn trùng một lúc trước khi thả, ví dụ khi trời đang mưa.
- Một cây chổi lông mềm hoặc cọ sơn to, để lùa nhẹ côn trùng nhỏ như kiến ba khoang, bọ nhỏ vào ly mà không chạm tay.
- Đèn pin để soi khi côn trùng chui vào góc tối.
- Găng tay mỏng cho người không thoải mái khi ở gần côn trùng.
Trên thị trường có dụng cụ bắt côn trùng cán dài, đầu là chiếc lồng nhỏ có cửa trượt. Dụng cụ này tiện cho côn trùng trên trần, góc cao, và cho người sợ phải lại gần; nhưng ly và tờ giấy vẫn làm tốt phần lớn trường hợp.
Các bước bắt thả bằng ly và tờ giấy
Quy trình này áp dụng cho côn trùng đang đậu trên tường, sàn, kính cửa sổ hay mặt bàn:
- Bình tĩnh, di chuyển chậm; động tác nhanh làm côn trùng bay hoặc chạy đi.
- Tiếp cận từ phía trên, úp ly nhẹ nhàng nhưng dứt khoát để miệng ly áp sát bề mặt, côn trùng nằm gọn bên trong.
- Chờ vài giây để côn trùng yên lại.
- Luồn tờ giấy cứng vào giữa miệng ly và bề mặt, trượt từ từ cho côn trùng tự bước lên giấy chứ không bị cạnh giấy kẹp vào chân.
- Giữ chặt tờ giấy áp vào miệng ly bằng một tay, nhấc cả ly và giấy lên, giữ miệng ly hướng lên trên hoặc ngang.
- Mang ra ngoài, tới bụi cây, chân tường, khu vườn hoặc bãi cỏ cách cửa vài bước.
- Đặt ly xuống đất hay lên lá, rút tờ giấy, nhấc ly lên và lùi ra; không lắc ly mạnh.
Với côn trùng đậu trên kính cửa sổ, có thể không cần bắt: mở cửa sổ, tắt đèn trong phòng nếu là buổi tối, và để côn trùng tự bay ra theo ánh sáng bên ngoài.
Cách làm với từng nhóm côn trùng hay gặp
Nhện. Phần lớn nhện trong nhà ở Việt Nam là loài nhỏ, vô hại với người và ăn muỗi, ruồi nhỏ. Nếu không chịu được, úp ly như trên; nhện chạy nhanh nên cần úp dứt khoát. Nhện lớn chân dài trên tường thường di chuyển chậm khi bị chiếu đèn.
Bướm đêm, thiêu thân. Cánh dễ gãy và rụng vảy, nên không cầm bằng tay. Tắt đèn phòng, mở cửa sổ, bật đèn ngoài ban công trong chốc lát để chúng bay ra; hoặc úp ly khi chúng đậu.
Dế, châu chấu. Nhảy xa nên cần úp ly nhanh. Dế kêu trong nhà ban đêm thường ở gầm tủ, góc khuất; soi đèn pin, chờ nó bò ra chỗ trống rồi mới úp.
Bọ ngựa, bọ cánh cứng, bọ rùa. Di chuyển chậm, dễ bắt. Bọ ngựa và bọ rùa là côn trùng có ích, hãy thả chúng ra vườn, gần cây.
Gián lạc. Nếu bạn muốn đưa gián ra ngoài thay vì giết, úp ly lớn hoặc hộp nhựa; gián chạy nhanh và có thể bay, nên làm dứt khoát. Thả xa cửa, và nhớ rằng thấy gián là dấu hiệu cần kiểm thức ăn, nước, khe hở trong nhà.
Ong lạc vào nhà. Mở rộng cửa sổ, tắt quạt, kéo rèm phía tối để ong bay về phía sáng bên ngoài. Nếu ong đậu yên trên kính, có thể úp ly. Không đập ong.
Những loài không nên bắt bằng tay hoặc nên để người khác xử lý
Kiến ba khoang là loài cánh cứng nhỏ, thân có các khoang màu cam đen, hay bay vào nhà theo ánh đèn vào mùa mưa. Trong cơ thể chúng có chất độc gây viêm da; khi bị đập, chà xát trên da, chất này gây bỏng rát, phồng rộp. Không bao giờ đập hay miết kiến ba khoang trên da. Nếu nó bò lên người, thổi nhẹ hoặc dùng tờ giấy hất ra; với con trên tường, sàn, dùng chổi lông mềm lùa vào ly. Nếu lỡ chạm, rửa ngay vùng da bằng nước và xà phòng.
Rết có thể cắn đau và gây sưng; không bắt bằng tay. Dùng hộp nhựa và tấm bìa, hoặc chổi lùa vào hộp. Bọ cạp hiếm gặp trong nhà ở thành phố nhưng có ở một số vùng nông thôn, đồi núi; không tự bắt bằng tay. Sâu róm, sâu có lông có thể gây ngứa, nổi mẩn khi chạm; dùng que hoặc lá để gạt vào hộp.
Ong vò vẽ, ong bắp cày đơn lẻ lạc vào nhà thì làm như ong thường: mở cửa, để nó tự bay ra. Nhưng nếu có tổ ong gần nhà, hoặc nhiều con bay vào cùng lúc, đừng tự xử lý; đó là tình huống cần người có kinh nghiệm hoặc lực lượng chức năng. Người có tiền sử dị ứng nọc ong nên rời khỏi phòng và để người khác làm.
Muỗi, ruồi, côn trùng nhỏ bay: mở lối ra thay vì bắt
Muỗi và ruồi bay nhanh, đậu rất ngắn, nên dùng ly để bắt từng con là không thực tế. Với nhóm này, cách không sát sinh là mở lối ra cho chúng và làm trong nhà kém hấp dẫn đi. Ruồi và nhiều côn trùng bay ban ngày có xu hướng bay về phía sáng: đóng rèm các cửa sổ khác, mở rộng một cửa sổ hoặc cửa ban công sáng nhất, chúng sẽ dần tìm ra đường.
Buổi tối thì ngược lại: tắt đèn trong phòng, bật đèn ở ban công hoặc hành lang bên ngoài cửa đang mở trong vài phút, côn trùng hướng sáng sẽ bay ra. Sau đó tắt đèn ngoài, đóng cửa lưới. Quạt thổi từ trong ra phía cửa mở cũng giúp đẩy côn trùng bay yếu ra ngoài.
Với muỗi đã ở trong phòng ngủ trước giờ đi ngủ, cách đơn giản là kiểm màn kỹ, buông màn sớm, và bật quạt. Muỗi còn trong phòng không đốt được người trong màn sẽ tự tìm đường đi khi trời sáng và cửa mở. Đây không phải cách nhanh nhất, nhưng là cách không cần hoá chất và không cần giết.
Khi nào bắt thả không còn là cách hợp lý
Khi một loài xuất hiện hằng ngày, nhiều con. Bắt thả hợp với vị khách lạc đường. Nếu ngày nào cũng thấy gián, kiến, mọt, đó là dấu hiệu nhà đang nuôi chúng; việc cần làm là tìm và cắt nguồn thức ăn, nước, chỗ trú, bịt đường vào.
Với rệp giường, bọ chét. Hai loài này sống bám theo người và thú cưng, sinh sản trong nệm, thảm, chỗ nằm. Bắt từng con không giải quyết được; cần giặt nóng, hút bụi, xử lý chỗ ở và khi nặng thì nhờ đơn vị có giấy phép.
Với mối. Thấy mối thợ hay mối cánh trong nhà là chuyện của cả tổ mối ở đâu đó, không phải của từng con. Cần kiểm đồ gỗ, tường, và nhờ người có chuyên môn khi nghi mối vào kết cấu.
Khi có tổ ong, tổ ong vò vẽ. Không tự bắt hay phá tổ; giữ khoảng cách và tìm người có kinh nghiệm.
Khi người bắt có nguy cơ. Người dị ứng nặng với côn trùng đốt, người già run tay, trẻ nhỏ không nên tự bắt loài có thể đốt, cắn.
Thả ở đâu và vì sao nên thả xa cửa
Côn trùng được thả ngay trước cửa có thể quay lại ngay, nhất là khi trời tối và trong nhà còn sáng đèn. Hãy thả cách cửa vài bước, ở nơi có chỗ trú: bụi cây, gốc cây, đám cỏ, khe tường ngoài, hàng rào. Ở chung cư, có thể thả ở bồn cây chung dưới sảnh hoặc khu cây xanh, hoặc nếu chỉ có ban công, đặt lên chậu cây ban công và đóng cửa lưới.
Với côn trùng trong nhà quen sống trong môi trường người như gián Đức, việc thả ra ngoài có ý nghĩa đạo đức hơn là sinh thái, vì chúng khó sống ngoài trời. Còn với nhện, bọ ngựa, bọ rùa, dế, bướm đêm, môi trường ngoài trời mới là nhà của chúng, và chúng tiếp tục vai trò trong vườn như ăn sâu rệp, thụ phấn, làm thức ăn cho chim.
Khi trời mưa to hoặc quá tối, có thể giữ côn trùng trong hộp có lỗ thoáng ở chỗ mát vài giờ rồi thả khi trời tạnh. Không để hộp dưới nắng hay trong xe.
Trẻ nhỏ, người sợ côn trùng và người dị ứng
Bắt thả là dịp tốt để trẻ học rằng côn trùng không phải kẻ thù phải giẫm chết. Với trẻ đủ lớn, người lớn có thể làm mẫu rồi để trẻ cầm tờ giấy hoặc cùng mang ly ra vườn. Dặn trẻ không tự bắt ong, rết, sâu có lông, kiến ba khoang; không cho côn trùng vào miệng, rửa tay sau khi chơi với côn trùng hay đất cát.
Người sợ côn trùng không cần ép mình. Dụng cụ cán dài giúp giữ khoảng cách; hoặc nhờ người khác trong nhà. Úp một chiếc ly lên con côn trùng rồi chờ người khác về xử lý cũng là cách ổn — côn trùng an toàn trong ly vài giờ.
Người có tiền sử dị ứng với ong hoặc côn trùng đốt nên tránh tự bắt các loài có thể đốt, cắn. Nếu bị đốt rồi thấy sưng lan nhanh, nổi mề đay toàn thân, khó thở, chóng mặt, phải gọi cấp cứu 115 ngay.
Thú cưng như mèo hay vồ côn trùng; khi bắt thả, đưa mèo, chó ra khỏi phòng để chúng không chồm lên ly hay đuổi theo con côn trùng vừa thả. Mèo vồ ong, rết, kiến ba khoang có thể bị đốt, cắn; nếu thấy thú cưng sưng mặt, chảy dãi, khó thở, đưa tới bác sĩ thú y.
Câu hỏi thường gặp
Bắt nhện thả ra ngoài thì nó có quay lại không?
Một số con có thể quay lại nếu trong nhà có nhiều côn trùng nhỏ để ăn. Thả xa cửa, ở bụi cây, và giảm côn trùng nhỏ trong nhà bằng lưới, bịt khe, dọn dẹp sẽ khiến nhện ít có lý do vào.
Có nên giữ nhện trong nhà để ăn muỗi?
Nhện nhỏ trong góc nhà ăn được một số muỗi và côn trùng nhỏ, nhưng không đủ thay các biện pháp phòng muỗi. Nếu bạn chịu được, để chúng ở góc cao, ít người lui tới là một cách sống chung hợp lý.
Thả gián ra ngoài có làm hàng xóm khổ không?
Gián thả ở bụi cây cách xa nhà dân thường khó tìm được chỗ sống lâu dài. Nhưng nếu nhà bạn thấy gián thường xuyên, việc cần làm là cắt nguồn thức ăn, nước, khe hở chứ không phải bắt thả từng con.
Côn trùng có bị tổn thương khi bị úp ly không?
Nếu úp nhẹ, không kẹp chân hay cánh vào miệng ly và tờ giấy được luồn từ từ, côn trùng hầu như không bị tổn thương. Tránh để côn trùng trong ly kín dưới nắng hay quá lâu.
Kiến ba khoang bay vào nhà nhiều thì làm sao?
Giảm đèn vào buổi tối, kéo rèm, đóng cửa lưới, chuyển đèn sang ánh sáng vàng. Với từng con, dùng chổi lông và ly để đưa ra ngoài, tuyệt đối không đập trên da. Nếu da đã bị bỏng rát lan rộng hoặc gần mắt, đi khám.
Trẻ sợ côn trùng thì có nên cho trẻ xem bắt thả không?
Có thể, nếu làm chậm, bình tĩnh và không ép trẻ lại gần. Việc thấy người lớn bình tĩnh đưa côn trùng ra ngoài giúp trẻ hiểu côn trùng không đáng sợ như tưởng tượng.