Chống muỗi cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: màn, quần áo, phòng ngủ và kem bôi theo tuổi

Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cách chống muỗi an toàn nhất là che chắn: màn chụp nôi hoặc màn giường giắt kín cả khi ngủ ngày, quần áo mỏng dài tay, phòng có lưới cửa và quạt, cùng việc dọn nơi muỗi đẻ quanh nhà. Kem hoặc xịt chống muỗi bôi da chỉ dùng khi thật cần, đúng độ tuổi ghi trên nhãn; các cơ quan y tế như Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyên không bôi sản phẩm chống muỗi cho trẻ dưới 2 tháng tuổi.

Trẻ nhỏ cần được chú ý riêng vì ba lẽ: da mỏng nên phản ứng với vết đốt thường mạnh hơn, trẻ chưa biết đuổi muỗi hay tự kéo chăn, và trẻ hay mút tay nên bất kỳ thứ gì bôi lên da cũng dễ vào miệng. Bài này đi theo từng độ tuổi và từng không gian trẻ ở trong ngày.

Vì sao trẻ nhỏ cần lớp bảo vệ riêng

Muỗi vằn — loài truyền sốt xuất huyết — đốt chủ yếu vào ban ngày, đúng giờ trẻ nhỏ ngủ trưa, chơi dưới sàn, ngồi xe đẩy trong hẻm. Trẻ nằm yên trong thời gian dài, thở đều, thân nhiệt ấm: đó là mục tiêu dễ dàng. Người lớn bị đốt thì vỗ, phẩy tay; trẻ sơ sinh thì không.

Vết đốt ở trẻ nhỏ cũng hay sưng to, đỏ, có khi phồng rộp, ngứa nhiều khiến trẻ gãi trầy, dễ nhiễm khuẩn da. Một số trẻ có phản ứng quá mẫn với vết côn trùng đốt, nổi từng đợt sẩn ngứa kéo dài; tình trạng này thường đỡ dần khi trẻ lớn, nhưng cần bác sĩ đánh giá nếu tái đi tái lại.

Mặt khác, chính vì trẻ nhỏ nhạy cảm nên những thứ người lớn dùng quen tay — nhang muỗi, bình xịt, tinh dầu đậm đặc, dầu gió — lại không hợp với trẻ. Khói nhang và hơi bình xịt kích thích đường thở; tinh dầu có menthol, long não bôi gần mũi trẻ nhỏ có thể gây khó thở. Do đó với trẻ, nguyên tắc là che chắn trước, bôi sau, không xông khói.

Chống muỗi theo từng độ tuổi

Mốc tuổi dưới đây theo các khuyến cáo phổ biến của cơ quan y tế quốc tế; nhãn sản phẩm và bác sĩ nhi của trẻ là nơi quyết định cuối cùng.

Mốc "không dùng cho trẻ dưới 3 tuổi" đối với các sản phẩm có dầu khuynh diệp chanh là khuyến cáo của CDC Hoa Kỳ; mốc "không bôi chống muỗi cho trẻ dưới 2 tháng" cũng theo CDC. Ở Việt Nam, đọc kỹ độ tuổi ghi trên nhãn và hỏi bác sĩ nhi nếu băn khoăn.

Màn nôi, màn giường và xe đẩy: mắc cho đúng

Màn chụp nôi nên vừa khít với kích thước nôi, có chun hoặc dây buộc giữ chặt, không thể tụt xuống trùm vào mặt trẻ. Chọn màn có mắt lưới mịn nhưng thoáng khí; không dùng màn dày, bí làm trẻ nóng và ra mồ hôi — mồ hôi lại hút muỗi. Kiểm tra định kỳ để chắc không có lỗ rách hay khe hở ở chỗ màn nối với khung.

Nếu trẻ ngủ chung giường với bố mẹ, màn giường phải đủ rộng để không chỗ nào trẻ áp sát vào vải màn, và mép màn giắt kín dưới nệm. Gối, chăn, thú bông không chất cao trong giường trẻ sơ sinh vì lý do an toàn giấc ngủ; quần áo mỏng dài tay thay cho việc đắp chăn dày để che muỗi.

Với xe đẩy, có loại màn trùm riêng. Khi đẩy trẻ ra ngõ vào sáng sớm hay chiều muộn — đúng giờ muỗi vằn hoạt động — trùm màn và tránh đứng lâu gần bụi cây, đống đồ đọng nước. Đừng phủ chăn hay vải kín lên xe đẩy để chắn muỗi: không khí bên trong nóng lên rất nhanh, nguy hiểm cho trẻ.

Một chi tiết hay bị quên là giấc ngủ trưa ở nhà ông bà hay ở nhóm trẻ. Hỏi xem nơi đó có màn cho trẻ ngủ trưa không, có dọn bình hoa, lu nước thường xuyên không. Đây là câu hỏi hợp lý, không phải phiền hà, nhất là vào mùa sốt xuất huyết.

Quần áo, phòng ngủ và góc chơi của trẻ

Quần áo cotton mỏng, sáng màu, dài tay, có bo ở cổ tay cổ chân là lớp che chắn tốt mà không nóng. Tất mỏng cho trẻ bò, vì mắt cá và bàn chân là chỗ muỗi vằn đốt nhiều. Quần áo phơi trong nhà nên cất vào tủ khi khô; đống quần áo treo trên móc là chỗ muỗi vằn rất thích đậu.

Phòng ngủ của trẻ nên có lưới ở cửa sổ và ô thoáng, không đặt bình hoa, chậu cây thuỷ sinh, bể cá không có cá trong phòng. Kiểm tra khay hứng nước điều hoà và góc nhà tắm liền phòng. Quạt đặt xa tầm tay trẻ, thổi nhẹ qua giường hoặc khu chơi: gió làm muỗi khó đáp xuống và trẻ cũng mát hơn.

Góc chơi dưới sàn — nơi trẻ ở lâu nhất ban ngày — nên đặt ở chỗ sáng, thoáng, xa gầm giường và góc tủ tối. Thảm chơi gấp gọn sau khi dùng. Với nhà có sân, cho trẻ chơi ngoài trời vào giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều thay vì ngay lúc bình minh hay chập tối, và trước đó đi một vòng dọn nước đọng ở sân.

Kem bôi chống muỗi cho trẻ: nếu dùng thì dùng thế nào

Có những lúc che chắn không đủ: đi về quê đúng mùa mưa, khu phố đang có ổ sốt xuất huyết, trẻ phải ở ngoài trời giờ muỗi đốt. Khi đó, kem hoặc xịt chống muỗi bôi da cho trẻ đủ tuổi có thể dùng, theo đúng nhãn. Chọn sản phẩm được phép lưu hành, nhãn ghi rõ độ tuổi, hoạt chất và cách dùng; không dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc, không có nhãn tiếng Việt.

Cách bôi: người lớn xịt hoặc lấy kem ra tay mình rồi xoa lên da hở của trẻ, lượng vừa đủ phủ một lớp mỏng. Không bôi lên tay trẻ (vì trẻ mút tay, dụi mắt), quanh mắt, miệng, không bôi lên vết trầy, vết chàm. Không bôi dưới quần áo. Khi trẻ vào nhà và không cần nữa, rửa sạch vùng da đã bôi bằng xà phòng và nước.

Nếu trẻ cũng cần kem chống nắng, bôi kem chống nắng trước, đợi khô rồi mới bôi chống muỗi; không nên dùng sản phẩm "hai trong một" vì kem chống nắng cần bôi lại thường xuyên còn chống muỗi thì không. Trẻ có cơ địa dị ứng, chàm thể tạng: thử một lượng nhỏ ở vùng da nhỏ trước, hoặc hỏi bác sĩ da liễu nhi.

Vòng đeo tay, miếng dán, kẹp quần áo tẩm tinh dầu bán cho trẻ thường chỉ toả mùi ở vùng rất nhỏ quanh chỗ đeo, các thử nghiệm cho thấy không bảo vệ được các vùng da khác. Đừng dựa vào chúng thay cho màn và quần áo; và để xa tầm tay trẻ vì trẻ có thể ngậm, nuốt.

Mang trẻ về quê, đi chơi vào mùa mưa

Những chuyến về quê ngày hè, ngày Tết hay đi chơi vùng sông nước là lúc trẻ dễ bị muỗi đốt nhiều nhất, vì nhà ở quê thường thoáng, ít lưới cửa, gần vườn, ao, chuồng trại. Chuẩn bị trước một bộ nhỏ: màn chụp gấp gọn cho trẻ dưới hai tuổi, vài bộ quần áo mỏng dài tay, tất mỏng, và nếu trẻ đủ tuổi, một sản phẩm chống muỗi phù hợp độ tuổi.

Tới nơi, chọn cho trẻ ngủ ở phòng kín nhất, mắc màn ngay từ buổi trưa đầu tiên. Đi một vòng quanh nhà ông bà xem lu nước, chum, chậu có đậy không — có thể nhờ cả nhà cùng làm một buổi, vừa giúp nhà quê ít muỗi hơn vừa là việc tốt cho cả xóm. Tránh cho trẻ chơi gần ao, chuồng lợn, ruộng lúa vào chập tối; ở nhiều vùng nông thôn, đó là nơi có loài muỗi truyền viêm não Nhật Bản. Việc tiêm phòng viêm não Nhật Bản cho trẻ theo lịch tiêm chủng — hỏi cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ nhi.

Nếu sau chuyến đi trẻ bị sốt, kể cho bác sĩ nơi đã đến, thời gian ở và có bị muỗi đốt nhiều không. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới đúng bệnh sớm hơn.

Những mẹo truyền miệng nên bỏ

Bôi dầu gió, cao xoa lên người trẻ để đuổi muỗi. Các loại này thường chứa menthol, long não, tinh dầu đậm đặc, có thể gây kích ứng da và nguy cơ khó thở ở trẻ nhỏ khi bôi gần mũi. Không có lợi ích đáng kể nào so với rủi ro.

Đặt vỏ cam, vỏ chanh, lá sả cạnh gối trẻ. Mùi này có thể dễ chịu nhưng không đủ để xua muỗi khỏi một em bé đang ngủ; lại thêm vật lạ trong giường trẻ sơ sinh, không nên.

Thoa nước tỏi, nước gừng. Dễ gây bỏng rát, kích ứng da non của trẻ. Không có bằng chứng xua muỗi đáng tin cậy.

Đốt nhang muỗi ngoài cửa phòng trẻ là ổn. Khói vẫn theo gió vào phòng. Nếu nhà dùng nhang muỗi ở khu vực khác, đặt ở chỗ thoáng, xa phòng trẻ, và không đốt khi trẻ đang ở gần.

Khi trẻ bị đốt và khi nào cần đưa đi khám

Chăm vết đốt thông thường: rửa bằng nước sạch và xà phòng nhẹ, chườm mát bằng khăn sạch cho đỡ ngứa, cắt ngắn móng tay để trẻ không gãi trầy. Không bôi kem đánh răng, vôi, dầu gió lên vết đốt của trẻ nhỏ.

Theo dõi nhiễm khuẩn: vết đốt bị gãi chảy dịch, đóng vảy vàng, sưng nóng đỏ lan rộng là dấu hiệu cần cho bác sĩ xem.

Sốt sau khi bị muỗi đốt nhiều: trẻ sốt cao đột ngột vào mùa sốt xuất huyết, quấy, bỏ bú, nôn, li bì — đi khám sớm, không tự cho uống thuốc hạ sốt theo kinh nghiệm.

Phản ứng nặng: trẻ nổi mẩn khắp người, sưng môi, mặt, khó thở, khò khè sau khi bị côn trùng đốt là cấp cứu — gọi 115.

Thú cưng trong nhà: giữ chó mèo xa nôi trẻ khi ngủ, nhất là khi vừa bôi sản phẩm chống ve rận cho thú — một số hoạt chất dùng cho chó có thể độc với mèo và không nên để trẻ tiếp xúc ngay. Cách phòng muỗi, ve, bọ chét cho thú cưng hỏi bác sĩ thú y.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh bị muỗi đốt có nguy hiểm không?

Đa số vết đốt chỉ gây ngứa, sưng đỏ và tự hết. Nguy hiểm nằm ở bệnh do muỗi truyền như sốt xuất huyết và nhiễm khuẩn do gãi. Trẻ sơ sinh sốt, bỏ bú, quấy khóc hay li bì phải được đưa đi khám ngay, không chờ theo dõi ở nhà.

Có nên đốt nhang muỗi trong phòng trẻ ngủ không?

Không nên. Nhang muỗi tạo khói chứa bụi mịn và hoá chất, đốt trong phòng kín làm kích thích đường thở của trẻ. Với phòng trẻ, màn, lưới cửa và quạt an toàn hơn nhiều. Nếu buộc phải dùng ở khu vực khác của nhà, để chỗ thoáng và xa trẻ.

Tinh dầu sả, tinh dầu bạc hà có dùng được cho trẻ nhỏ không?

Không bôi tinh dầu đậm đặc lên da trẻ nhỏ. Tinh dầu có thể gây kích ứng da, và các loại có menthol, long não gần mũi trẻ nhỏ có thể gây khó thở. Nhà có mèo cũng cần tránh khuếch tán tinh dầu. Hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng bất kỳ loại nào.

Trẻ đi nhà trẻ thì phụ huynh nên hỏi gì về muỗi?

Có thể hỏi trẻ ngủ trưa có màn không, phòng có lưới cửa không, nhà trường dọn nước đọng ở sân, chậu cây, bể nước thế nào và có dùng bình xịt côn trùng trong giờ trẻ ở lớp không. Đó là câu hỏi chính đáng, nhất là mùa sốt xuất huyết.

Kem chống muỗi có làm hại da trẻ không?

Sản phẩm được phép lưu hành, dùng đúng độ tuổi và đúng cách thường an toàn. Rủi ro tăng khi bôi quá nhiều, bôi lên vết trầy, để qua đêm hoặc trẻ nuốt phải. Rửa sạch khi vào nhà, cất chai xa tầm tay trẻ, và ngưng dùng nếu da đỏ, ngứa rát.

Quạt có giúp chống muỗi cho trẻ không?

Có. Muỗi bay yếu, gió làm chúng khó đáp xuống và làm tản hơi thở, mùi cơ thể mà muỗi dùng để tìm người. Đặt quạt xa tầm tay trẻ, thổi nhẹ, không thổi thẳng vào mặt trẻ sơ sinh trong thời gian dài.