Kem và xịt chống muỗi bôi da là thuốc xua, không phải thuốc diệt: chúng làm muỗi khó nhận ra hoặc không muốn đáp xuống vùng da đã bôi, trong một khoảng thời gian nhất định. Các nhóm hoạt chất được cơ quan y tế quốc tế đánh giá có hiệu quả gồm DEET, picaridin (còn gọi icaridin), IR3535 và dầu khuynh diệp chanh (OLE, thành phần PMD). Dùng đúng nghĩa là: chọn sản phẩm được phép lưu hành, đọc nhãn, bôi lớp mỏng lên da hở, không bôi dưới quần áo, rửa sạch khi không cần nữa.
Đây là lớp phòng cuối cùng, dùng khi phải ở ngoài trời vào giờ muỗi đốt hoặc khi có dịch sốt xuất huyết quanh nhà. Bài không nêu tên thương mại; nó giúp bạn đọc được thành phần trên nhãn, hiểu vì sao nồng độ cao hơn không có nghĩa là "mạnh hơn", và biết ai cần cẩn thận đặc biệt.
Thuốc xua muỗi hoạt động thế nào
Muỗi tìm người bằng một bộ cảm biến tinh vi trên râu và xúc tu: nhận CO₂, axit lactic, các hợp chất mùi trên da và hơi ấm. Các hoạt chất xua muỗi tác động lên chính hệ cảm nhận mùi này — tuỳ chất mà làm muỗi "khó chịu" với mùi đó, hoặc làm rối tín hiệu khiến muỗi không nhận ra da người dù đang ở rất gần. Kết quả là muỗi bay tới rồi bỏ đi, không đốt.
Vì cơ chế là xua, chúng có ba giới hạn cần nhớ. Thứ nhất, chỉ bảo vệ vùng da đã được phủ: bôi tay mà quên cổ chân thì muỗi đốt cổ chân. Thứ hai, tác dụng giảm dần theo thời gian vì hoạt chất bay hơi, bị mồ hôi và nước rửa trôi. Thứ ba, chúng không ảnh hưởng tới số muỗi quanh nhà — muỗi vẫn ở đó, chỉ là không đốt người đã bôi.
Hiểu như vậy để thấy kem chống muỗi không thay được màn, lưới cửa hay việc dọn nơi muỗi đẻ. Nó là "áo giáp tạm thời" cho lúc bạn phải ra khỏi các lớp bảo vệ kia. Với người làm chay hay muốn hạn chế sát sinh, đây cũng là cách dễ chịu: không con muỗi nào bị giết, chúng chỉ đi chỗ khác.
Các nhóm hoạt chất hay gặp trên nhãn
Bảng dưới đây tóm tắt các hoạt chất được các cơ quan như CDC Hoa Kỳ, Tổ chức Y tế Thế giới nhắc tới trong khuyến cáo chống muỗi. Thời gian tác dụng thực tế phụ thuộc nồng độ, công thức, mồ hôi và loài muỗi — luôn theo nhãn.
| Hoạt chất | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| DEET | Dùng lâu đời nhất, được nghiên cứu nhiều nhất, phổ tác dụng rộng | Có mùi; có thể làm hỏng một số loại nhựa, sợi tổng hợp, mặt kính đồng hồ |
| Picaridin (icaridin) | Hiệu quả tương đương DEET ở nồng độ phù hợp, ít mùi, không làm hỏng nhựa | Vẫn tránh mắt, miệng; theo độ tuổi trên nhãn |
| IR3535 | Dịu với da, thường thấy trong sản phẩm cho cả gia đình | Thời gian tác dụng nhiều sản phẩm ngắn hơn, cần bôi lại |
| Dầu khuynh diệp chanh (OLE, PMD) | Nguồn gốc thực vật đã được tinh chế, có số liệu hiệu quả | Không dùng cho trẻ dưới 3 tuổi theo CDC; khác với tinh dầu khuynh diệp thường |
| Tinh dầu sả, sả chanh và các tinh dầu khác | Có tác dụng xua nhưng thường ngắn | Phải bôi lại thường xuyên; dễ kích ứng da; tinh dầu có thể độc với mèo |
Điểm cần lưu ý: "dầu khuynh diệp chanh" đã qua tinh chế (OLE, PMD) là một hoạt chất được đánh giá riêng, không giống chai tinh dầu khuynh diệp hay tinh dầu chanh bán lẻ. Đừng tự pha tinh dầu nguyên chất lên da để thay thế.
Nồng độ: cao hơn không có nghĩa là mạnh hơn
Nồng độ quyết định thời gian, không quyết định sức mạnh. Với cùng một hoạt chất, sản phẩm nồng độ cao hơn thường bảo vệ được lâu hơn trước khi phải bôi lại; trong khoảng thời gian đó, mức xua không tăng tương ứng. Sau một ngưỡng nhất định, tăng nồng độ hầu như không kéo dài thêm bao nhiêu.
Chọn theo thời gian bạn cần. Ngồi ngoài sân một buổi tối thì không cần sản phẩm tác dụng cả ngày; đi làm vườn cả buổi hay về quê mùa dịch thì cần sản phẩm lâu hơn hoặc bôi lại đúng giờ.
Trẻ em có giới hạn riêng. Nhiều khuyến cáo nhi khoa đặt mức nồng độ tối đa cho trẻ và loại hoạt chất được dùng theo tuổi. Đọc mục "dùng cho trẻ em" trên nhãn và hỏi bác sĩ nhi.
Không trộn, không tự pha. Không pha loãng hay trộn hai sản phẩm với nhau, không thêm tinh dầu vào kem chống muỗi. Mỗi sản phẩm được đánh giá theo công thức riêng của nó.
Hiệu quả thật đo bằng vết đốt. Nếu đã bôi đúng mà vẫn bị đốt sau một thời gian ngắn, có thể đã quá thời gian tác dụng, mồ hôi rửa trôi, hoặc bôi sót vùng. Bôi lại theo nhãn, đừng tăng lượng bôi lên dày hơn.
Bôi thế nào cho đúng
Phần lớn sự cố với kem chống muỗi đến từ cách dùng hơn là từ hoạt chất. Thứ tự dưới đây áp dụng chung; nhãn sản phẩm cụ thể luôn được ưu tiên:
- Đọc nhãn: hoạt chất, độ tuổi được dùng, số lần bôi tối đa trong ngày, cảnh báo.
- Nếu cần kem chống nắng, bôi kem chống nắng trước, để khô vài phút rồi mới bôi chống muỗi.
- Bôi lớp mỏng lên vùng da hở: cổ, tay, cẳng chân, cổ chân. Không bôi lên vùng da được quần áo che.
- Với mặt: xịt hoặc lấy kem ra tay rồi xoa nhẹ lên mặt, tránh mắt, môi, và vùng quanh mũi; không xịt thẳng vào mặt.
- Không bôi lên vết trầy, vết cắt, vùng da đang chàm, viêm.
- Rửa tay sau khi bôi, nhất là trước khi ăn hay chạm vào mắt.
- Bôi lại khi hết thời gian tác dụng ghi trên nhãn, hoặc sau khi bơi, ra nhiều mồ hôi.
- Khi vào nhà và không cần nữa, rửa sạch vùng da đã bôi bằng xà phòng và nước; giặt quần áo dính sản phẩm trước khi mặc lại.
Xịt ở nơi thoáng, không xịt trong phòng kín hay gần thức ăn, không hít hơi xịt. Không để trẻ tự cầm chai xịt.
Thai phụ, người cho con bú, người dị ứng và người có bệnh da
Thai phụ là nhóm cần phòng muỗi cẩn thận, vì một số bệnh do muỗi truyền như Zika có thể ảnh hưởng tới thai nhi. Các cơ quan y tế như CDC Hoa Kỳ cho biết những sản phẩm chống muỗi đã được đăng ký, dùng đúng hướng dẫn trên nhãn, là an toàn và hiệu quả cho phụ nữ mang thai và cho con bú. Dù vậy, ưu tiên vẫn là che chắn; khi dùng kem bôi, chọn sản phẩm rõ nguồn gốc và trao đổi với bác sĩ sản khoa nếu có băn khoăn.
Người cho con bú không bôi lên vùng ngực, và rửa tay trước khi bế, cho con bú. Người có cơ địa dị ứng hoặc da nhạy cảm nên thử trước một lượng nhỏ ở mặt trong cánh tay, chờ một ngày xem có đỏ, ngứa rát không. Người đang bị chàm, vảy nến, viêm da nên hỏi bác sĩ da liễu trước.
Nếu sau khi bôi xuất hiện phát ban, ngứa rát, sưng — rửa sạch bằng xà phòng và nước, ngưng dùng. Nếu có sưng môi, mặt, khó thở, chóng mặt — gọi cấp cứu 115. Nuốt phải sản phẩm (thường gặp ở trẻ nhỏ), hoặc dính vào mắt mà rửa vẫn đau nhức: liên hệ cơ sở y tế ngay, mang theo chai sản phẩm để bác sĩ biết thành phần.
Khi nào thật sự cần kem bôi, khi nào không
Phần lớn thời gian ở nhà, một gia đình có lưới cửa, ngủ màn và dùng quạt không cần bôi kem chống muỗi hằng ngày. Bôi đều đặn mỗi ngày nhiều năm liền không phải là thói quen cần có; da phải tiếp xúc với hoạt chất mà lợi ích không tương xứng.
Những lúc nên dùng: khi khu phố đang có ca sốt xuất huyết và bạn phải ở ngoài trời vào giờ muỗi vằn đốt; khi đi về vùng có sốt rét, viêm não Nhật Bản, nhất là ngủ lại; khi làm vườn, dọn sân, dọn kho vào sáng sớm hay chiều muộn; khi ngồi chơi ngoài sân, ban công không có lưới vào buổi tối; khi chăm sóc người đang mắc sốt xuất huyết.
Những lúc không cần: ngồi trong phòng kín có điều hoà, có lưới cửa; đi ngủ trong màn; ra ngoài giữa trưa nắng gắt ở khu vực thoáng. Nghĩ về kem chống muỗi như áo mưa: mang theo khi có khả năng mưa, không mặc cả ngày trong nhà.
Cất giữ, mang theo và vứt bỏ chai đã dùng
Cất kem, xịt chống muỗi ở chỗ khô mát, tránh nắng trực tiếp và xa tầm tay trẻ em; bình xịt dạng khí nén tránh để trong cốp xe máy, ô tô giữa trưa nóng. Không chiết sang chai nước, lọ đựng gia vị hay chai không nhãn — trẻ nhỏ và người già dễ nhầm.
Khi mang theo đi chơi, để chai trong túi riêng, đóng chặt nắp, tránh để lẫn với đồ ăn. Sản phẩm hết hạn sử dụng không nên dùng tiếp; ghi nhớ ngày mở nắp nếu nhãn có ghi hạn dùng sau khi mở.
Vứt bỏ: chai đã hết dùng cho vào rác theo hướng dẫn trên nhãn và quy định thu gom rác tại địa phương. Bình xịt khí nén không đâm thủng, không đốt. Còn thừa nhiều mà không dùng nữa thì không đổ xuống ao, hồ, cống vì hoạt chất có thể ảnh hưởng tới cá và các sinh vật nước.
Vật nuôi, quần áo tẩm hoá chất và những thứ không nên dùng
Không bôi kem chống muỗi của người lên chó mèo. Thú cưng liếm lông và có thể nuốt hoạt chất; một số chất an toàn với người nhưng không an toàn với vật nuôi. Đặc biệt với mèo: nhiều loại tinh dầu và một số hoạt chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid như permethrin có thể gây ngộ độc nặng ở mèo. Cách phòng muỗi, ve, bọ chét cho thú cưng hỏi bác sĩ thú y.
Có loại quần áo, màn được tẩm sẵn hoá chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid, dùng cho người làm việc ngoài trời hay vùng có sốt rét. Loại này không bôi lên da, giặt và dùng theo hướng dẫn riêng. Không tự ngâm, tự phun quần áo bằng bất kỳ hoá chất nào; nhà có mèo càng nên tránh.
Những thứ không nên dùng thay kem chống muỗi: dầu gió, cao xoa bôi lên người để "đuổi muỗi"; xăng, dầu hoả; thuốc xịt diệt côn trùng dạng bình xịt phòng phun lên người — loại này dành cho không gian, tuyệt đối không xịt lên da hay quần áo đang mặc. Các mẹo uống vitamin B1, ăn tỏi để muỗi chê chưa có bằng chứng đủ mạnh để dựa vào.
Câu hỏi thường gặp
Kem chống muỗi có giết muỗi không?
Không. Hầu hết kem và xịt bôi da là chất xua: muỗi tới gần rồi bỏ đi mà không đốt. Số muỗi quanh nhà không giảm, chỉ người đã bôi được bảo vệ. Đây cũng là cách nhẹ nhàng với người không muốn sát sinh.
Bôi kem chống muỗi bao lâu thì phải bôi lại?
Tuỳ hoạt chất, nồng độ và hoạt động của bạn; nhãn sản phẩm ghi thời gian tác dụng. Ra nhiều mồ hôi, bơi lội hay lau người thì phải bôi lại sớm hơn. Không bôi lại quá số lần tối đa ghi trên nhãn trong một ngày.
Có nên dùng sản phẩm vừa chống nắng vừa chống muỗi không?
Các khuyến cáo thường khuyên dùng hai sản phẩm riêng, vì kem chống nắng cần bôi lại thường xuyên còn chống muỗi thì không, dùng chung dễ bôi quá nhiều chất xua. Bôi chống nắng trước, đợi khô rồi bôi chống muỗi.
Bà bầu có dùng kem chống muỗi được không?
Theo CDC Hoa Kỳ, các sản phẩm chống muỗi đã được đăng ký, dùng đúng hướng dẫn trên nhãn là an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú. Vẫn ưu tiên màn, quần áo dài, và hỏi bác sĩ sản khoa nếu có tiền sử dị ứng hay bệnh da.
Kem chống muỗi tự làm từ tinh dầu có hiệu quả không?
Một số tinh dầu có tác dụng xua nhưng ngắn và không ổn định, dễ gây kích ứng da khi dùng đậm đặc. Hỗn hợp tự pha không có số liệu thời gian bảo vệ. Vào mùa sốt xuất huyết, sản phẩm có hoạt chất đã được đánh giá đáng tin cậy hơn.
Xịt chống muỗi lên quần áo có được không?
Một số sản phẩm cho phép xịt lên bề mặt ngoài của quần áo, nhãn sẽ ghi rõ. Không xịt vào mặt trong quần áo, không xịt bình xịt diệt côn trùng dạng phun phòng lên quần áo. DEET có thể làm hỏng sợi tổng hợp, nên thử ở chỗ khuất trước.