Viêm não Nhật Bản do một loại virus gây ra, truyền chủ yếu qua muỗi Culex sinh sản ở ruộng lúa, ao, mương; lợn và chim nước (cò, diệc) là nơi virus nhân lên. Vì vậy gia đình ở nông thôn, nhà sát ruộng lúa hoặc có chuồng lợn gần nhà là nơi cần phòng muỗi kỹ hơn, nhất là cho trẻ em vào mùa hè. Cách phòng gồm tiêm vắc xin theo lịch, ngủ màn, hạn chế ra ruộng và chuồng trại lúc chập tối, bố trí chuồng xa nhà ở và giữ chuồng sạch.
Bệnh có thể không có triệu chứng ở đa số người nhiễm, nhưng khi gây viêm não thì rất nặng. Sốt cao kèm đau đầu, nôn, co giật, lơ mơ, cứng cổ là dấu hiệu phải đưa đi cấp cứu ngay. Bài viết theo các khuyến cáo y tế công cộng; việc tiêm phòng cụ thể hỏi cơ sở tiêm chủng.
Vòng lây của viêm não Nhật Bản: muỗi, lợn, chim và người
Virus viêm não Nhật Bản tồn tại trong tự nhiên theo vòng giữa muỗi và các loài chim nước như cò, diệc. Lợn nhiễm virus thường không ốm nặng nhưng có lượng virus trong máu cao, nên khi muỗi đốt lợn rồi đốt người, virus truyền sang người. Vì thế lợn được gọi là vật chủ khuếch đại. Người là "điểm cuối": virus trong máu người thường không đủ để muỗi mang đi tiếp, nên bệnh không lây từ người sang người.
Loài muỗi chính là Culex tritaeniorhynchus và các loài Culex khác ở ruộng lúa nước, mương thuỷ lợi, ao đầm. Chúng đốt từ chập tối tới đêm, bay ra khỏi ruộng vào khu dân cư và chuồng trại. Khi ruộng được tưới ngập vào đầu vụ và mùa mưa nóng, số muỗi tăng nhanh; ở miền Bắc, các tài liệu y tế ghi nhận bệnh thường tăng vào những tháng mùa hè.
Hiểu vòng lây này giúp thấy rõ vì sao phòng bệnh không chỉ là chuyện của từng người: chuồng lợn sát nhà, ruộng lúa quanh xóm, ao tù không ai khơi — tất cả tạo nên một môi trường có nhiều muỗi mang virus. Mỗi gia đình làm phần của mình, cả xóm cùng làm thì nguy cơ giảm rõ.
Ai dễ mắc, bệnh nặng thế nào
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, phần lớn người nhiễm virus viêm não Nhật Bản không có triệu chứng hoặc chỉ sốt nhẹ. Chỉ một tỉ lệ nhỏ bị viêm não, nhưng khi đã viêm não thì tỉ lệ tử vong và di chứng thần kinh lâu dài đều cao. Ở vùng lưu hành, bệnh gặp nhiều ở trẻ em, vì người lớn đa số đã có miễn dịch qua phơi nhiễm hoặc tiêm phòng.
Ở Việt Nam, vắc xin viêm não Nhật Bản đã có mặt nhiều năm trong chương trình tiêm chủng cho trẻ em; nhờ đó số ca giảm nhiều so với trước. Tuy nhiên trẻ tiêm chưa đủ mũi, người lớn từ thành phố về sống ở nông thôn, hay người đi làm dài ngày ở vùng ruộng lúa vẫn có thể có nguy cơ. Lịch tiêm cụ thể cho trẻ và người lớn — hỏi cơ sở tiêm chủng, bác sĩ; bài này chỉ nhắc để gia đình không quên.
Không có thuốc đặc hiệu diệt virus viêm não Nhật Bản; điều trị là hỗ trợ tích cực tại bệnh viện. Đó là lý do phòng bệnh và đưa đi cấp cứu sớm có ý nghĩa rất lớn.
Dấu hiệu phải đưa đi cấp cứu ngay
Triệu chứng viêm não thường xuất hiện sau vài ngày tới hơn một tuần kể từ khi bị muỗi mang virus đốt. Gia đình ở vùng có nguy cơ, đặc biệt có trẻ nhỏ, cần nhớ:
- Sốt cao đột ngột kèm đau đầu dữ dội.
- Nôn, buồn nôn nhiều.
- Cứng gáy, cứng cổ, trẻ không cúi được đầu.
- Thay đổi ý thức: lơ mơ, ngủ li bì khó đánh thức, nói lẫn, kích động bất thường.
- Co giật, dù chỉ một lần.
- Yếu, liệt tay chân, méo miệng, run.
- Ở trẻ nhỏ: quấy khóc thét, bỏ bú, thóp phồng (với trẻ còn thóp).
Gặp các dấu hiệu này, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay tới bệnh viện gần nhất có khả năng cấp cứu. Không chờ xem thêm, không tự cho uống thuốc hay dùng mẹo dân gian. Khi tới viện, kể cho bác sĩ về nơi ở, có chuồng lợn, ruộng lúa gần nhà không, trẻ đã tiêm phòng những mũi nào.
Bố trí chuồng lợn, chuồng gia cầm và nhà ở
Khoảng cách giữa chuồng lợn và nhà ở là một yếu tố đơn giản mà hiệu quả. Chuồng sát vách nhà, nhất là sát phòng ngủ, khiến muỗi vừa đốt lợn xong có thể bay ngay sang đốt người. Khi xây mới hoặc sửa chuồng, đặt chuồng cách xa nhà ở, có hàng cây hoặc tường ngăn, cửa phòng ngủ không quay về phía chuồng. Nếu không thể dời chuồng, ít nhất lắp lưới chắn ở cửa sổ phòng ngủ phía gần chuồng.
Vệ sinh chuồng giảm nơi muỗi đẻ quanh chuồng: không để nước thải chuồng chảy tràn thành vũng, đào rãnh thoát dẫn vào hầm biogas hoặc hố chứa có nắp, dọn phân đều. Máng nước cho lợn, gà thay nước thường xuyên; máng bỏ không thì úp ngược. Bể biogas bị nứt, có khe hở là chỗ muỗi thường đẻ — kiểm tra nắp và ống dẫn.
Việc tiêm phòng cho đàn lợn, xử lý chuồng trại bằng hoá chất là phần của bác sĩ thú y và cán bộ khuyến nông; site này không hướng dẫn phun thuốc lên vật nuôi. Với hộ gia đình, điểm cần nhớ là không cho trẻ chơi, ngủ trưa trong hay sát chuồng trại, nhất là từ chiều tối trở đi.
Ruộng lúa, ao, mương quanh xóm: phần việc của cả cộng đồng
Ruộng lúa nước là nơi sinh sản lớn của muỗi Culex, và không ai có thể "dọn" ruộng như dọn chậu cây. Ở đây, các biện pháp mang tính cộng đồng và nông nghiệp đóng vai chính: thả cá trong ruộng ở những nơi làm mô hình lúa – cá, luân phiên tưới ngập và rút nước theo kỹ thuật canh tác, khơi thông mương để nước không tù đọng. Những việc này do hợp tác xã, cán bộ nông nghiệp và chính quyền địa phương bàn bạc với nông dân.
Ở phạm vi gia đình, những việc làm được: khơi rãnh quanh nhà, lấp vũng nước tù sau vườn, ao nhà có nuôi cá và phát quang bờ ao, không vứt vỏ chai, vỏ hộp ra ruộng và ven mương. Nhà có ao nên giữ ao có cá sống; ao bỏ hoang, đầy bèo, nước tù dễ thành ổ muỗi.
Một điều quan trọng nữa: nhiều loài sống quanh ruộng như ếch, nhái, cá, chuồn chuồn, nhện, dơi đang ăn muỗi và lăng quăng mỗi ngày. Phun hoá chất diệt côn trùng tràn lan ra ruộng, mương có thể làm chết các loài này, rốt cuộc muỗi lại nhiều hơn. Giữ được một hệ sinh thái khoẻ quanh xóm cũng là cách phòng muỗi.
Sau mưa lớn, nước ngập quanh nhà: muỗi tăng và việc cần làm
Sau những đợt mưa lớn hay ngập lụt, nước rút để lại vô số vũng, hố, vật chứa đầy nước quanh nhà và khắp xóm. Khoảng một đến hai tuần sau, muỗi thường tăng vọt — cả muỗi thường ở các vũng nước bẩn lẫn muỗi vằn ở vật chứa. Đây là thời điểm các bệnh do muỗi truyền dễ bùng lên, đúng lúc nhiều gia đình còn bận dọn dẹp, sửa nhà.
Việc nên làm sớm: tháo nước các vũng quanh nhà, lấp hố bằng đất cát; dọn rác, chai lọ, đồ vỡ trôi dạt vào sân; úp ngược chậu, xô, thau; lật lốp xe, phơi khô đồ đạc. Lu, khạp trữ nước sạch sau lũ cần đậy kín, vừa để không thành ổ muỗi vừa giữ nguồn nước ăn uống khỏi nhiễm bẩn. Chuồng trại ngập nước cần khơi thoát và dọn sớm.
Trong giai đoạn này, ưu tiên bảo vệ trẻ nhỏ và người già: ngủ màn, quần áo dài lúc chập tối, hạn chế lội nước. Nếu nhà bị mất màn, chăn chiếu do lũ, báo với chính quyền hoặc tổ chức cứu trợ — màn là vật dụng thiết yếu sau thiên tai. Người có vết thương hở nên tránh lội nước bẩn và đi khám khi vết thương sưng đỏ hay có sốt, vì sau lũ còn nhiều nguy cơ bệnh khác không do muỗi.
Người từ nơi khác về, người làm thời vụ: nhóm dễ bị bỏ quên
Trong các ca viêm não Nhật Bản ở người lớn, một số là người trước đó sống ở vùng ít nguy cơ — thành phố, vùng không trồng lúa — rồi về quê dài ngày, đi làm thời vụ gặt hái, làm ở trang trại chăn nuôi. Họ chưa có miễn dịch từ nhỏ, lại không có thói quen ngủ màn như người địa phương, nên có thể nguy cơ cao hơn người sống lâu năm ở đó.
Nếu gia đình có người như vậy — con cháu từ thành phố về nghỉ hè, người thân đi làm ở trang trại lợn, người lao động mới tới làm mùa vụ — hãy nhắc họ ngủ màn, mặc quần áo dài khi làm việc chập tối và hỏi bác sĩ về việc tiêm phòng trước khi ở lại dài ngày. Chủ trang trại, chủ thuê lao động cũng nên chuẩn bị màn, lưới cửa cho chỗ ngủ của người làm.
Một điều nữa: khi người từ nơi khác về bị sốt cao, đau đầu, nôn, hãy kể với bác sĩ về chuyến về quê, công việc ở ruộng, chuồng trại. Bác sĩ ở thành phố không phải lúc nào cũng nghĩ ngay tới viêm não Nhật Bản nếu không được cung cấp thông tin này.
Giữ trẻ và người trong nhà an toàn mỗi ngày
Ngủ màn mọi đêm, cả mùa. Muỗi Culex đốt chủ yếu từ chập tối tới đêm; màn giắt kín là lớp bảo vệ chính. Ở những nơi chương trình y tế phát màn tẩm hoá chất, dùng theo hướng dẫn kèm theo.
Tránh ra ruộng, ra chuồng lúc chập tối nếu không cần. Nếu phải đi — cho lợn ăn, tát nước, thăm ruộng — mặc quần áo dài, dùng sản phẩm chống muỗi bôi da theo nhãn.
Ăn tối, học bài trong nhà có lưới. Trẻ ngồi chơi ngoài sân lúc nhá nhem là giờ muỗi đốt nhiều nhất; quạt thổi qua chân giúp giảm đáng kể.
Kiểm tra sổ tiêm chủng của trẻ. Hỏi cơ sở tiêm chủng nếu chưa chắc trẻ đã tiêm đủ các mũi viêm não Nhật Bản; người lớn mới chuyển về sống vùng nông thôn cũng nên hỏi bác sĩ.
Người dị ứng, người hen và vật nuôi. Khói đốt rơm, đốt lá để đuổi muỗi quanh chuồng là tập quán ở nhiều nơi nhưng làm người hen khó thở và có nguy cơ cháy; nếu đốt, đốt xa nhà ở và phòng ngủ, không đốt trong nhà kín. Chó mèo cũng cần chỗ ngủ trong nhà có lưới; tinh dầu xua muỗi không dùng gần chỗ mèo nằm.
Câu hỏi thường gặp
Viêm não Nhật Bản có lây từ người sang người không?
Không. Virus truyền qua muỗi đốt; lượng virus trong máu người thường quá thấp để muỗi mang đi tiếp. Người bệnh không cần cách ly kiểu bệnh hô hấp, nhưng vẫn nên nằm màn để hạn chế muỗi đốt.
Nhà ở thành phố có cần lo viêm não Nhật Bản không?
Nguy cơ thấp hơn nhiều so với vùng ruộng lúa và chăn nuôi lợn, nhưng không phải bằng không ở ven đô còn ruộng và trại chăn nuôi. Trẻ em vẫn nên tiêm theo lịch tiêm chủng; khi về quê dài ngày vào mùa hè, chú ý ngủ màn.
Đã tiêm vắc xin rồi có cần ngủ màn không?
Có. Vắc xin giảm mạnh nguy cơ viêm não Nhật Bản nhưng không bảo vệ trước các bệnh khác do muỗi truyền như sốt xuất huyết. Màn còn giúp giấc ngủ không bị muỗi quấy và tránh nhiễm khuẩn do gãi.
Có nên bỏ nuôi lợn để phòng bệnh không?
Không nhất thiết. Điều quan trọng là bố trí chuồng xa nhà ở, vệ sinh chuồng, xử lý nước thải, và tiêm phòng cho người theo hướng dẫn y tế. Việc phòng bệnh cho đàn lợn hỏi bác sĩ thú y hoặc cán bộ chăn nuôi địa phương.
Trẻ sốt cao, đau đầu vào mùa hè có phải viêm não không?
Nhiều bệnh gây sốt và đau đầu ở trẻ, nhưng nếu kèm nôn, cứng cổ, co giật, lơ mơ hoặc thay đổi hành vi thì phải đưa đi cấp cứu ngay. Chỉ bác sĩ, qua khám và xét nghiệm, mới xác định được nguyên nhân.
Đốt rơm, đốt lá quanh chuồng có đuổi được muỗi không?
Khói có thể làm muỗi tạm tránh khu vực đó, nhưng hiệu quả ngắn, ô nhiễm không khí và có nguy cơ cháy. Không đốt gần nhà ở, gần trẻ nhỏ và người hen. Bố trí chuồng xa nhà và ngủ màn là cách bền vững hơn.