Theo những gì nghiên cứu hiện có cho thấy, máy đuổi côn trùng bằng sóng siêu âm hay "sóng điện từ" không có bằng chứng đáng tin là làm giảm muỗi đốt hay đuổi được gián, kiến khỏi nhà. Một tổng quan hệ thống của nhóm Cochrane về thiết bị điện tử đuổi muỗi, công bố năm 2007, không tìm thấy bằng chứng rằng các thiết bị này ngăn được muỗi đốt, và các thử nghiệm với gián, kiến cũng cho kết quả không nhất quán.
Nói thẳng điều đó không có nghĩa là chê bai một sản phẩm cụ thể nào, mà để bạn đặt tiền và kỳ vọng vào những biện pháp có tác dụng thật: lưới cửa, màn ngủ, quạt, dọn nơi sinh sản. Bài viết giải thích vì sao sóng siêu âm khó tác động lên côn trùng, vì sao nhiều người vẫn thấy "hình như có tác dụng", rủi ro với thú cưng nhỏ, và cách tự kiểm một thiết bị đang dùng.
Máy được quảng cáo hoạt động như thế nào
Thiết bị đuổi côn trùng điện tử thường thuộc hai nhóm. Nhóm thứ nhất phát âm thanh ở tần số cao hơn ngưỡng nghe của người lớn — sóng siêu âm — với lời giải thích rằng âm thanh này làm côn trùng khó chịu, rối loạn hoặc giả tiếng kẻ thù, khiến chúng bỏ đi. Một số sản phẩm đuổi muỗi nói rằng chúng phát tần số giống tiếng muỗi đực hoặc tiếng chuồn chuồn để muỗi cái tránh xa.
Nhóm thứ hai được quảng cáo là dùng "sóng điện từ" truyền qua hệ thống dây điện trong tường, làm côn trùng và chuột trong khe tường khó chịu mà bỏ đi. Nhiều thiết bị gộp cả hai chức năng, có thêm đèn ngủ, và được bán với hình ảnh căn nhà sạch bóng côn trùng chỉ nhờ cắm một chiếc máy nhỏ vào ổ điện.
Sức hấp dẫn của loại máy này là rõ: không hoá chất, không mùi, không phải làm gì thêm. Chính vì thế, câu hỏi về bằng chứng càng quan trọng: nếu máy không hoạt động như hứa hẹn, gia đình có thể yên tâm bỏ qua các biện pháp thật sự cần, đặc biệt là màn ngủ cho trẻ trong mùa sốt xuất huyết.
Bằng chứng khoa học nói gì
Với muỗi, tổng quan Cochrane năm 2007 gộp các thử nghiệm trong đó người tình nguyện ở cạnh thiết bị đuổi muỗi điện tử, so với khi không có thiết bị. Kết luận là không có bằng chứng thiết bị làm giảm số muỗi đốt; nhóm tác giả khuyến nghị không nên khuyến khích dùng các thiết bị này để phòng muỗi và phòng sốt rét. Đây là loại bằng chứng có độ tin cậy cao trong y học vì tổng hợp nhiều nghiên cứu theo phương pháp chặt chẽ.
Với gián, kiến, nhện và các côn trùng bò trong nhà, đã có một số thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trong nhà thật với các thiết bị siêu âm thương mại. Kết quả nhìn chung không nhất quán: có thiết bị không cho thấy tác dụng gì, có thử nghiệm ghi nhận phản ứng nhất thời rồi côn trùng quay lại hoạt động bình thường. Chưa có bộ bằng chứng nào đủ mạnh để khẳng định các thiết bị này đuổi được côn trùng ra khỏi nhà một cách bền vững.
Với thiết bị "điện từ" qua dây điện, bằng chứng còn ít hơn nữa. Cơ quan bảo vệ người tiêu dùng ở một số nước đã từng cảnh báo hoặc yêu cầu nhà sản xuất không đưa ra những lời quảng cáo về hiệu quả mà không có chứng cứ. Khi gặp những lời hứa như "đuổi sạch 100% côn trùng và chuột", hãy coi đó là quảng cáo, không phải kết quả nghiên cứu.
Vì sao sóng siêu âm khó có tác dụng
Côn trùng nghe khác con người. Nhiều loài côn trùng cảm nhận âm thanh và rung động bằng các cơ quan khác nhau, phù hợp với dải tần số trong đời sống của chúng. Muỗi chủ yếu dùng âm thanh trong tương tác giữa con đực và con cái ở dải tần thấp, không phải siêu âm; muỗi cái đi tìm máu chủ yếu theo hơi thở, mùi và nhiệt.
Sóng siêu âm suy giảm rất nhanh. Âm thanh tần số cao mất năng lượng nhanh trong không khí và bị chặn bởi đồ đạc, rèm, tường. Gián trong khe tủ, kiến trong tường gần như không nhận được bao nhiêu sóng từ một thiết bị cắm ở ổ điện cách đó vài mét.
Côn trùng quen dần. Ngay cả khi một âm thanh làm côn trùng phản ứng lúc đầu, chúng thường quen dần nếu âm thanh không đi kèm nguy hiểm thật, và quay lại với nguồn thức ăn, nước.
Điều kiện sống mạnh hơn mọi tín hiệu. Côn trùng ở trong nhà vì có thức ăn, nước, chỗ trú. Một âm thanh khó chịu không đủ để chúng bỏ nguồn sống, giống như con người không rời bỏ căn nhà chỉ vì ngoài đường ồn.
Ứng dụng đuổi muỗi trên điện thoại
Nhiều ứng dụng trên điện thoại hứa phát tần số đuổi muỗi, đuổi gián. Ngoài những lý do khiến máy siêu âm khó có tác dụng, loa điện thoại còn bị giới hạn: phần lớn loa được thiết kế cho dải âm thanh con người nghe được, nên khả năng phát siêu âm mạnh rất hạn chế. Cái bạn nghe thấy nếu có thường là một tiếng rít cao, khó chịu cho người hơn là cho muỗi.
Các thử nghiệm đã biết với thiết bị điện tử đuổi muỗi nói chung không ủng hộ ý tưởng này, và không có lý do để tin ứng dụng điện thoại làm tốt hơn thiết bị chuyên dụng. Nếu dùng ứng dụng cho vui, đừng thay nó cho màn ngủ, kem chống muỗi theo nhãn hay quạt khi ngồi ngoài trời.
Một lưu ý nhỏ: một số người, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, nghe được âm thanh tần số cao hơn người lớn tuổi. Tiếng rít mà bố mẹ không nghe thấy có thể làm trẻ khó chịu, đau đầu mà không biết vì sao.
Rủi ro cho thú cưng và người trong nhà
Nhiều loài thú cưng nghe được dải tần cao hơn con người. Các loài gặm nhấm như hamster, chuột lang, thỏ, chuột cảnh có thính giác nhạy trong vùng siêu âm, và một thiết bị phát liên tục có thể làm chúng căng thẳng, thay đổi hành vi ăn ngủ. Chó, mèo cũng nghe được tần số cao hơn người; phản ứng tuỳ con và tuỳ thiết bị. Nếu nhà có thú cưng nhỏ, hãy cân nhắc kỹ trước khi cắm thiết bị siêu âm gần lồng, chuồng.
Thiết bị cắm điện cả ngày đêm, nhất là hàng không rõ nguồn gốc, có thể có rủi ro điện: vỏ nóng, phích cắm lỏng, chập điện. Chọn sản phẩm có thông tin nhà sản xuất, hợp quy về an toàn điện theo quy định hiện hành, không cắm vào ổ điện lỏng, không cắm sau rèm hay gần vật dễ cháy, và rút ra khi thấy nóng bất thường.
Rủi ro lớn nhất thực ra là rủi ro gián tiếp: gia đình tin vào thiết bị mà bỏ màn cho trẻ, bỏ lịch dọn nơi muỗi đẻ, bỏ việc cất kín thức ăn. Trong mùa sốt xuất huyết, cái giá của niềm tin sai có thể lớn hơn nhiều so với giá chiếc máy.
Đã mua rồi? Cách tự kiểm thiết bị đang dùng
Cảm giác "từ khi cắm máy thì ít gián hơn" có thể đúng, có thể do những thay đổi khác cùng lúc — mùa thay đổi, nhà dọn dẹp kỹ hơn, cửa đóng nhiều hơn. Một phép thử đơn giản giúp bạn tự trả lời:
- Chọn một chỉ số dễ đếm: số con gián thấy trong bếp mỗi tối khi bật đèn, số nốt muỗi đốt mỗi sáng, số con kiến trên mặt bàn.
- Ghi số đó mỗi ngày trong hai tuần khi máy đang cắm.
- Rút máy, giữ nguyên mọi thói quen khác, ghi tiếp hai tuần.
- Cắm lại, ghi tiếp hai tuần nữa nếu muốn chắc hơn.
- So sánh: nếu con số không khác nhau rõ giữa các giai đoạn có máy và không máy, máy không giúp gì đáng kể.
- Dùng số tiền và sự chú ý đó cho lưới cửa, nắp thoát sàn, thùng rác có nắp — những thứ có tác dụng chắc chắn.
Phép thử này không hoàn hảo như nghiên cứu khoa học, nhưng tốt hơn nhiều so với cảm giác. Nó cũng là thói quen hay: quan sát và ghi chép giúp bạn hiểu côn trùng trong nhà mình hơn bất kỳ lời quảng cáo nào.
Câu nên hỏi trước khi mua thiết bị đuổi côn trùng
Có thử nghiệm độc lập nào không? Hỏi người bán xem thiết bị đã được thử ở đâu, bởi ai, kết quả công bố ở đâu. Lời chứng thực của khách hàng hay video quảng cáo không phải là thử nghiệm.
Thiết bị đuổi loài nào, trong phạm vi bao xa? Một thiết bị hứa đuổi cùng lúc muỗi, gián, kiến, nhện, chuột, thằn lằn trong cả căn nhà là lời hứa quá rộng so với những gì khoa học biết về các loài rất khác nhau này.
Có thông tin nhà sản xuất và an toàn điện không? Thiết bị cắm điện liên tục cần có nguồn gốc rõ ràng, tem hợp quy theo quy định hiện hành, hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt.
Chính sách đổi trả thế nào? Nếu vẫn muốn thử, chọn nơi bán cho phép trả lại trong một khoảng thời gian, và tự làm phép thử có ghi chép như ở trên trong thời gian đó.
Có ảnh hưởng tới thú cưng không? Hỏi rõ dải tần số, và cân nhắc nếu nhà có hamster, thỏ, chuột lang, chim cảnh.
Những gì có bằng chứng và những gì chưa
Tổng hợp tương đối để bạn ưu tiên khi chọn cách xua côn trùng không dùng hoá chất trong nhà:
| Biện pháp | Bằng chứng hiện có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lưới cửa, màn ngủ | Mạnh | Được khuyến cáo trong các chương trình phòng bệnh do muỗi |
| Dọn nơi muỗi đẻ | Mạnh | Trụ cột của phòng sốt xuất huyết theo khuyến cáo y tế |
| Quạt, luồng gió | Khá | Tác dụng tại chỗ, khi ở trong luồng gió |
| Cất kín thức ăn, bịt khe | Khá tới mạnh | Với gián, kiến, ruồi |
| Tinh dầu thực vật | Yếu tới trung bình | Tuỳ loại, thời gian ngắn |
| Máy siêu âm, điện từ | Không có bằng chứng đáng tin | Tổng quan Cochrane 2007 với muỗi; kết quả không nhất quán với côn trùng bò |
Khi một sản phẩm mới ra đời với lời hứa hấp dẫn, câu hỏi nên đặt ra là: đã có thử nghiệm độc lập nào chưa, ai làm, kết quả ra sao. Không có câu trả lời thì nên giữ thái độ chờ xem.
Câu hỏi thường gặp
Máy đuổi muỗi siêu âm có hại cho người không?
Với người lớn, phần lớn thiết bị không gây hại rõ ràng vì âm thanh nằm ngoài ngưỡng nghe. Một số trẻ em, thanh thiếu niên nghe được tần số cao có thể thấy khó chịu. Rủi ro chính là tin vào máy mà bỏ các biện pháp phòng muỗi có hiệu quả.
Vì sao nhiều người khen máy đuổi côn trùng?
Có thể vì cùng lúc đó họ dọn dẹp kỹ hơn, thời tiết thay đổi, hoặc côn trùng giảm theo mùa. Cảm giác cũng dễ bị kỳ vọng dẫn dắt. Đó là lý do cần thử nghiệm có đối chứng chứ không chỉ dựa vào lời kể.
Máy đuổi chuột có tác dụng với chuột không?
Chuột không phải côn trùng, nhưng bằng chứng với thiết bị siêu âm đuổi chuột cũng không mạnh: chuột có thể phản ứng lúc đầu rồi quen dần. Bịt lỗ, cất thức ăn và dọn chỗ trú vẫn là cách chính.
Đèn đuổi muỗi có ánh sáng tím có giống máy siêu âm không?
Không. Đèn có ánh sáng tím thường là đèn bắt hoặc diệt côn trùng, dùng ánh sáng để hút côn trùng tới. Nó không đuổi mà kéo côn trùng về phía đèn, và thường bắt được nhiều loài vô hại hơn muỗi.
Có thiết bị điện tử nào chống muỗi có bằng chứng tốt không?
Quạt điện là thiết bị điện có cơ chế rõ ràng và được ghi nhận làm giảm muỗi đốt tại chỗ. Một số thiết bị toả hoạt chất chống muỗi đã đăng ký cũng có tác dụng nhưng đó là hoá chất, cần đọc nhãn và cân nhắc với trẻ nhỏ, thú cưng.