Ứng dụng điện thoại phát âm thanh tần số cao để đuổi muỗi không có bằng chứng làm giảm muỗi đốt. Một tổng quan có hệ thống của tổ chức Cochrane, gộp các nghiên cứu thực địa về thiết bị đuổi muỗi điện tử phát âm thanh, kết luận rằng các thiết bị này không ngăn được muỗi đốt. Ứng dụng trên điện thoại dựa trên cùng ý tưởng, lại bị giới hạn bởi loa điện thoại, nên càng không có lý do để kỳ vọng hơn.
Dù vậy, những ứng dụng này vẫn có hàng triệu lượt tải, với lời quảng cáo về tần số "chuồn chuồn", "muỗi đực" hay "siêu âm". Bài này giải thích muỗi nghe như thế nào, vì sao ý tưởng đuổi muỗi bằng âm thanh nghe hợp lý mà không thành, và những cách chống muỗi có bằng chứng mà điện thoại không thay được.
Ý tưởng đằng sau ứng dụng đuổi muỗi
Các ứng dụng và máy đuổi muỗi điện tử thường dựa trên một trong ba lập luận. Thứ nhất, muỗi cái đã giao phối sẽ tránh muỗi đực, nên phát tiếng vo ve giống muỗi đực sẽ đuổi được muỗi cái. Thứ hai, muỗi sợ chuồn chuồn, loài săn chúng, nên phát âm thanh giống tiếng cánh chuồn chuồn sẽ khiến muỗi bỏ đi. Thứ ba, âm thanh siêu âm, cao hơn ngưỡng nghe của người, gây khó chịu cho muỗi.
Nghe qua, cả ba lập luận đều có màu sắc khoa học. Vấn đề là không lập luận nào được kiểm chứng. Không có bằng chứng tốt cho thấy muỗi cái tránh âm thanh của muỗi đực theo cách mà các ứng dụng mô tả; không có bằng chứng muỗi nhận ra và né tiếng cánh chuồn chuồn; và muỗi không nghe được siêu âm theo kiểu gây khó chịu như người ta tưởng.
Một ứng dụng được quảng cáo với hình ảnh khoa học, có nút chọn tần số, có biểu đồ sóng âm chuyển động, dễ tạo cảm giác đáng tin. Nhưng giao diện đẹp không phải bằng chứng. Bằng chứng là kết quả đo được khi so sánh có đối chứng.
Muỗi nghe như thế nào
Muỗi không có tai như người. Chúng nghe bằng cơ quan Johnston ở gốc râu, nơi có hàng nghìn tế bào cảm giác phát hiện rung động của những sợi lông trên râu khi có sóng âm. Râu của muỗi đực có lông dày, rậm như chiếc chổi lông, nhạy hơn nhiều so với râu muỗi cái, vì muỗi đực dùng thính giác để tìm muỗi cái qua tiếng vỗ cánh của cô ấy.
Thính giác của muỗi nhạy nhất ở dải tần tương ứng với tiếng vỗ cánh của đồng loại, nằm trong vùng âm thanh mà tai người cũng nghe được, chứ không phải vùng siêu âm. Các nghiên cứu về "song tấu" giữa muỗi đực và muỗi cái cho thấy chúng điều chỉnh tần số vỗ cánh để khớp với nhau khi tán tỉnh. Đây là một hệ thống tinh vi dùng cho giao phối, không phải để né tránh kẻ thù.
Quan trọng hơn, muỗi cái khi đi tìm máu dựa chủ yếu vào khí thở, mùi da, hơi ấm và hơi ẩm của người. Ngay cả khi một âm thanh nào đó làm muỗi khó chịu, động lực tìm máu để nuôi trứng rất mạnh, và các tín hiệu mùi từ cơ thể người vẫn còn nguyên đó.
Các nghiên cứu nói gì
Thiết bị đuổi muỗi bằng âm thanh đã được bán từ nhiều thập kỷ trước khi có điện thoại thông minh, nên đã được kiểm tra nhiều. Năm 2007, nhóm tác giả của tổ chức Cochrane, chuyên tổng hợp bằng chứng y học, công bố một tổng quan về thiết bị đuổi muỗi điện tử. Họ gộp các thử nghiệm thực địa, trong đó người tình nguyện có hoặc không dùng thiết bị, rồi đếm số muỗi đậu hoặc đốt. Kết luận: không có bằng chứng thiết bị điện tử phát âm thanh làm giảm số muỗi đốt, và các tác giả khuyến nghị không nên dùng chúng để phòng muỗi.
Các nghiên cứu riêng lẻ sau đó, kể cả những thử nghiệm với ứng dụng điện thoại, nhìn chung cho kết quả tương tự: số muỗi đậu không giảm, có trường hợp còn tăng nhẹ, có thể vì âm thanh không ảnh hưởng gì mà người dùng lại chủ quan bỏ các biện pháp khác.
Ở nhiều nước, cơ quan quản lý quảng cáo và bảo vệ người tiêu dùng từng yêu cầu gỡ bỏ những tuyên bố quảng cáo không chứng minh được về máy đuổi côn trùng bằng sóng âm. Với ứng dụng điện thoại, việc kiểm soát lời quảng cáo khó hơn nhiều, nên người dùng cần tự tỉnh táo.
Loa điện thoại và "siêu âm": giới hạn kỹ thuật
Ngay cả khi bỏ qua câu hỏi muỗi có sợ âm thanh hay không, điện thoại vẫn có những giới hạn khiến lời quảng cáo khó đứng vững:
| Lời quảng cáo | Giới hạn thực tế |
|---|---|
| Phát siêu âm tần số cao để đuổi muỗi | Loa điện thoại được thiết kế cho dải âm người nghe được; khả năng phát âm thanh vượt ngưỡng nghe của người thường rất hạn chế và yếu |
| Phủ sóng cả phòng ngủ | Âm thanh tần số cao suy giảm nhanh theo khoảng cách và bị đồ vật, rèm, chăn chặn lại |
| Chọn tần số theo loài muỗi | Không có bằng chứng loài muỗi nào bị đuổi bởi một tần số cụ thể |
| Âm thanh vô hại, không nghe thấy | Một số người, nhất là trẻ em, nghe được âm tần số cao mà người lớn không nghe, có thể thấy khó chịu |
| Thay thế màn, kem chống muỗi | Không có cơ sở; dùng ứng dụng mà bỏ màn là tăng nguy cơ bị đốt |
Thú cưng như chó, mèo, chuột hamster nghe được dải tần cao hơn người nhiều. Âm thanh tần số cao phát liên tục có thể gây khó chịu cho chúng, dù người trong nhà không nhận ra. Với người dị ứng và người hen, điều cần lưu ý không nằm ở ứng dụng mà ở các biện pháp thay thế: khi thôi dùng ứng dụng và chuyển sang nhang muỗi hay bình xịt, hãy nhớ khói và hơi xịt có thể kích ứng đường thở; màn, lưới và quạt vẫn là lựa chọn dễ chịu nhất.
Vậy cái gì thật sự giúp chống muỗi
Màn ngủ. Biện pháp đơn giản, rẻ, có bằng chứng tốt nhất cho giấc ngủ. Với trẻ nhỏ, ngủ màn cả giấc trưa vì muỗi vằn đốt ban ngày. Màn cần kín, không rách, mép màn nhét dưới đệm; kiểm tra bên trong màn trước khi ngủ xem có muỗi lọt vào không.
Dọn nơi muỗi đẻ. Lật úp, đậy kín, cọ rửa dụng cụ chứa nước mỗi tuần theo khuyến cáo của ngành y tế. Đây là biện pháp gốc, giảm số muỗi ngay từ đầu.
Lưới cửa và quạt. Lưới chặn muỗi vào nhà; quạt tạo luồng gió làm muỗi khó bay và khó dò tìm người. Quạt đặt thấp, thổi về phía chân và người ngồi thường hiệu quả hơn quạt trần đặt cao. Đây là thứ điện thoại không làm được: thay đổi luồng khí quanh cơ thể bạn.
Quần áo dài tay. Che da khi ra vườn, khi ngồi ngoài trời lúc sáng sớm, chiều muộn.
Sản phẩm chống muỗi bôi da được cấp phép. Dùng khi cần, đọc kỹ nhãn, đặc biệt với trẻ nhỏ, thai phụ; chi tiết các nhóm hoạt chất và cách dùng ở mục muỗi của trang.
Có ứng dụng nào về muỗi thật sự có ích không
Điện thoại không đuổi được muỗi, nhưng vẫn có những cách dùng điện thoại có ích trong chuyện phòng muỗi. Một số dự án khoa học công dân trên thế giới đã phát triển ứng dụng ghi lại tiếng vo ve của muỗi bằng micro điện thoại để nhận diện loài, giúp các nhà nghiên cứu theo dõi sự phân bố của muỗi truyền bệnh. Ở đây, điện thoại là thiết bị nghe, không phải thiết bị đuổi.
Ở mức gia đình, công cụ hữu ích nhất có khi chỉ là chức năng nhắc việc: đặt lịch nhắc mỗi tuần một lần kiểm tra và đổ nước đọng quanh nhà, thay nước bình hoa, cọ rửa lu, khạp. Việc nhỏ này, lặp lại đều đặn, có tác dụng thật hơn mọi âm thanh phát ra từ loa.
Bạn cũng có thể dùng điện thoại để theo dõi thông báo dịch sốt xuất huyết của ngành y tế địa phương, chụp ảnh muỗi để hỏi người có chuyên môn, hay ghi lại vết đốt khi cần đi khám.
Tự kiểm tra một cách công bằng nếu vẫn muốn thử
Nếu bạn vẫn tò mò muốn thử một ứng dụng hay một thiết bị, hãy thử theo cách công bằng để không bị cảm giác đánh lừa. Đây là một phép thử đơn giản, không phải nghiên cứu khoa học, nhưng tốt hơn nhiều so với ấn tượng một đêm:
- Chọn một vị trí cố định, ví dụ ngồi đọc sách ở cùng một góc phòng vào cùng một khung giờ buổi tối, không bật quạt, không dùng kem chống muỗi trong thời gian thử.
- Chia số đêm thử thành hai nhóm xen kẽ: đêm bật ứng dụng, đêm không bật. Nếu được, nhờ người khác bật hoặc tắt để bạn không biết trước.
- Mỗi lần, ngồi đúng một khoảng thời gian như nhau, đếm số vết đốt mới trên cẳng chân, cẳng tay để trần.
- Ghi lại cả thời tiết: mưa, gió, oi bức, vì những yếu tố này thay đổi số muỗi rất nhiều.
- Sau ít nhất mười đêm mỗi nhóm, so sánh trung bình số vết đốt. Khác biệt nhỏ và lúc lên lúc xuống thường chỉ là ngẫu nhiên.
Không nên làm phép thử này trong mùa dịch sốt xuất huyết hoặc ở nơi có sốt rét; khi đó, hãy dùng ngay những biện pháp đã có bằng chứng. Với trẻ nhỏ, không dùng trẻ để thử bất kỳ biện pháp chống muỗi nào chưa được chứng minh.
Vì sao sản phẩm không hiệu quả vẫn được tin dùng
Ứng dụng đuổi muỗi thường miễn phí hoặc rất rẻ, cài đặt mất vài giây, và không đòi hỏi thay đổi gì trong thói quen. Khi chi phí bỏ ra gần như bằng không, người dùng ít có động lực kiểm tra kỹ, và dễ chấp nhận cảm giác "hình như đỡ hơn". Nhận xét tích cực trên chợ ứng dụng lại củng cố niềm tin, dù phần lớn chỉ là ấn tượng cá nhân.
Tâm lý học gọi đây là sự kết hợp của nhiều thiên kiến: ta nhớ những đêm ít muỗi khi bật ứng dụng và quên những đêm vẫn bị đốt; ta dễ tin điều mình muốn tin; và ta khó nhận ra rằng số muỗi mỗi tối vốn thay đổi thất thường. Thêm vào đó, người tìm đến ứng dụng thường đã làm những việc khác như đóng cửa sớm, bật quạt, và vô tình quy công cho ứng dụng.
Biết những cơ chế này không phải để chê người dùng, mà để giữ sự tỉnh táo. Trong chuyện muỗi, sự tỉnh táo có giá trị thật: muỗi vằn truyền sốt xuất huyết, và tin vào một biện pháp không hiệu quả có thể khiến cả nhà bỏ màn đúng mùa dịch.
Câu hỏi thường gặp
Máy đuổi muỗi cắm điện có khác ứng dụng điện thoại không?
Nếu máy chỉ phát âm thanh, nó dựa trên cùng nguyên lý và tổng quan Cochrane không tìm thấy bằng chứng hiệu quả. Một số thiết bị cắm điện khác hoạt động bằng cách làm bay hơi hoá chất xua muỗi; loại này khác hẳn, cần đọc kỹ nhãn và lưu ý an toàn cho trẻ nhỏ, thú cưng.
Muỗi có sợ tiếng chuồn chuồn không?
Không có bằng chứng khoa học cho thấy muỗi nhận ra và né tránh tiếng cánh chuồn chuồn. Chuồn chuồn săn muỗi bằng mắt và tốc độ, muỗi bị bắt trước khi kịp phản ứng với âm thanh nào.
Âm thanh siêu âm có hại cho người không?
Mức âm từ loa điện thoại thường thấp, ít gây hại. Tuy nhiên một số người, đặc biệt là trẻ em và người trẻ, nghe được âm tần số cao và có thể thấy khó chịu, nhức đầu. Thú cưng cũng có thể bị làm phiền.
Vì sao nhiều người dùng ứng dụng vẫn nói là có tác dụng?
Số muỗi mỗi tối thay đổi theo thời tiết, gió, cửa đóng mở, nên dễ có ảo giác hiệu quả. Ngoài ra, người dùng ứng dụng thường cũng làm thêm việc khác như đóng cửa, bật quạt, và quy công cho ứng dụng.
Có nên để ứng dụng chạy cả đêm cho trẻ ngủ?
Không nên dựa vào ứng dụng để bảo vệ trẻ. Hãy cho trẻ ngủ màn, kể cả ban ngày, dùng quạt, lưới cửa và dọn nơi muỗi đẻ. Để điện thoại phát âm liên tục gần đầu trẻ cũng không cần thiết.
Vòng đeo tay đuổi muỗi bằng sóng âm thì sao?
Cùng nguyên lý với thiết bị âm thanh, không có bằng chứng hiệu quả. Vòng đeo tay tẩm hoá chất xua muỗi là loại khác, nhưng bảo vệ thường chỉ quanh chỗ đeo, không thay được màn và quần áo dài.