Khi khu phố có ca sốt xuất huyết, trạm y tế và trung tâm kiểm soát bệnh tật địa phương có thể tổ chức phun hoá chất diệt muỗi trưởng thành tại các hộ gia đình trong vùng có nguy cơ. Việc của chủ nhà là chuẩn bị: cất và đậy thức ăn, nước uống, che kín bể cá, đưa chim cảnh, chó mèo, trẻ nhỏ, người già, thai phụ và người hen ra ngoài, mở các cửa trong nhà để hoá chất tới được góc tối nơi muỗi trú, và chỉ quay vào khi đội phun cho phép.
Đây là một hoạt động y tế công cộng, không phải dịch vụ thương mại; thời điểm, hoá chất và cách làm do cơ quan y tế quyết định theo quy định hiện hành. Bài này giải thích vì sao đợt phun cần thiết, nó làm được và không làm được gì, và danh sách chuẩn bị chi tiết để cả nhà an toàn.
Vì sao y tế địa phương tổ chức phun khi có ca bệnh
Sốt xuất huyết lây theo vòng người – muỗi – người. Muỗi vằn đốt người đang nhiễm virus, sau một thời gian ủ trong cơ thể muỗi thì con muỗi đó có thể truyền bệnh cho người khác trong suốt phần đời còn lại của nó. Khi phát hiện ca bệnh, mục tiêu là cắt vòng này thật nhanh quanh nơi người bệnh sống: giảm mạnh số muỗi trưởng thành có thể đang mang virus trong khu vực, cùng lúc với việc dọn lăng quăng.
Vì vậy, phun hoá chất phòng dịch thường được triển khai theo ổ dịch: một vùng bán kính quanh nhà bệnh nhân, trong khoảng thời gian ngắn, theo kế hoạch của ngành y tế. Bạn có thể được thông báo qua tổ dân phố, loa phường, nhóm cư dân hoặc cán bộ y tế đến tận nhà. Cách thức cụ thể — dùng máy gì, hoá chất nhóm nào, phun mấy đợt — là phần chuyên môn của cơ quan y tế, theo hướng dẫn hiện hành.
Nên hợp tác mở cửa cho đội phun. Một ngôi nhà đóng cửa giữa con hẻm được phun là một chỗ trú an toàn cho muỗi mang virus; sau đợt phun, muỗi từ nhà đó lại bay ra các nhà xung quanh. Nếu gia đình có lý do không thể mở cửa (người bệnh nặng nằm liệt giường chẳng hạn), hãy nói rõ với cán bộ y tế để họ tìm cách sắp xếp, thay vì im lặng khoá cửa.
Danh sách chuẩn bị trước giờ phun
Khi biết lịch phun, làm các việc sau từ tối hôm trước hoặc trước giờ hẹn khoảng một tiếng:
- Thức ăn, nước uống: cất vào tủ lạnh hoặc tủ kín; nồi niêu đậy nắp; không để đồ ăn trên bàn, kệ bếp.
- Bát đũa, thớt, dụng cụ nấu: cất vào tủ hoặc phủ khăn sạch; đồ để ngoài nên rửa lại trước khi dùng.
- Lu, bể nước sinh hoạt: đậy kín nắp. Đây cũng là dịp kiểm xem lu nào đang có lăng quăng.
- Bể cá cảnh: đậy kín bằng nắp hoặc phủ tấm nilon và khăn, tạm tắt máy sục khí hút không khí từ ngoài vào trong lúc phun nếu bể chịu được; bể nhỏ có thể chuyển sang phòng đóng kín hoặc mang ra ngoài.
- Chim cảnh, chó mèo, thỏ, hamster, bò sát: mang ra khỏi nhà, tới chỗ thoáng cách xa khu vực phun; chim đặc biệt nhạy với hoá chất trong không khí.
- Quần áo phơi trong nhà, chăn gối trẻ em: cất vào tủ hoặc phủ kín.
- Đồ thờ cúng, hoa quả bày: cất hoặc phủ, và không ăn đồ bày ngoài trong lúc phun.
- Mở cửa các phòng, cửa tủ quần áo, kéo rèm: để hoá chất tới được nơi muỗi vằn hay đậu — gầm giường, sau tủ, quần áo treo, góc tối.
- Tắt bếp, tắt quạt, tắt điều hoà: để luồng gió không thổi hoá chất đi lệch và tránh nguồn lửa.
Nếu không có nhà lúc phun, có thể nhờ hàng xóm tin cậy hoặc tổ trưởng dân phố mở cửa giúp, sau khi đã tự chuẩn bị trước theo danh sách.
Ai nên ra khỏi nhà và ra bao lâu
Mọi người đều nên ra ngoài trong lúc phun. Không ai cần ở lại trong nhà để "trông nhà"; đội phun làm việc nhanh. Đứng ở đầu hẻm, đầu gió, cách xa khu vực đang phun.
Trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ sơ sinh, cần ra sớm và về muộn nhất. Trẻ thở nhanh, hay bò dưới sàn và cho tay vào miệng, nên nhận phơi nhiễm nhiều hơn người lớn ở cùng một chỗ.
Thai phụ, người già, người hen, người bệnh phổi, người có cơ địa dị ứng. Nhóm này nên tránh hẳn không khí có hoá chất; nếu không có chỗ đi, nói với cán bộ y tế để được hướng dẫn.
Thời gian quay lại: theo hướng dẫn của đội phun ngay tại chỗ. Hướng dẫn có thể khác nhau theo loại hoá chất và cách phun; đừng tự đoán theo kinh nghiệm lần trước.
Người nằm liệt giường: báo trước cho trạm y tế. Thường có cách sắp xếp riêng như chuyển tạm sang phòng khác đóng kín hoặc nhà hàng xóm, hay xử lý phòng đó vào lúc khác.
Sau khi phun: thứ tự việc khi quay vào nhà
Khi được phép quay lại, làm theo thứ tự từ không khí, bề mặt, tới đồ ăn và cuối cùng là đưa vật nuôi, trẻ nhỏ vào:
- Mở hết cửa sổ, cửa đi, bật quạt hút cho nhà thông thoáng một lúc trước khi cả nhà vào ở.
- Lau bề mặt tiếp xúc với thức ăn và tay trẻ: mặt bàn ăn, kệ bếp, bàn học, đồ chơi để ngoài, bằng khăn ẩm và nước sạch.
- Rửa tay sau khi lau; người lau nên là người lớn khoẻ mạnh, không phải thai phụ hay người hen.
- Kiểm bể cá: mở nắp, bật lại máy sục khí, quan sát cá trong vài giờ đầu; nếu nước có váng lạ, thay một phần nước.
- Rửa lại bát đũa, dụng cụ nấu để ngoài lúc phun; thức ăn để ngoài không che thì bỏ đi.
- Đưa thú cưng và trẻ nhỏ vào sau cùng, khi nhà đã thoáng và sàn đã lau ở khu trẻ chơi.
- Không quét dọn mạnh tay hay lau sạch hết mọi góc ngay: hoá chất bám ở góc tối, gầm giường là để muỗi đậu vào; chỉ lau chỗ người và thức ăn tiếp xúc.
Nếu trong nhà có người thấy khó thở, ho nhiều, chóng mặt, buồn nôn, ngứa rát da hay mắt sau khi quay vào, đưa ra chỗ thoáng, rửa vùng da tiếp xúc bằng nước sạch và liên hệ cơ sở y tế; triệu chứng nặng thì gọi cấp cứu 115.
Phun xong rồi vẫn phải dọn lăng quăng — vì sao
Đợt phun phòng dịch chủ yếu nhắm vào muỗi trưởng thành đang bay và đậu trong nhà, những con có thể đang mang virus. Nó không xử lý được trứng và lăng quăng nằm trong lu, khạp, chậu cây, lốp xe. Chỉ sau khoảng một tuần, lứa muỗi mới từ các ổ còn lại sẽ nở ra và khu phố lại có muỗi như cũ.
Vì vậy, các chiến dịch phòng sốt xuất huyết luôn đi kèm hai việc: phun hoá chất ở ổ dịch và vận động dọn dẹp vật chứa nước. Ngành y tế coi việc diệt lăng quăng, bỏ vật chứa nước đọng là biện pháp chủ chốt và bền vững hơn. Một gia đình được phun mà không dọn nước đọng giống như tát nước mà không bịt chỗ rò.
Ngoài ra, hoá chất phun chỉ có tác dụng trong thời gian ngắn và muỗi có thể dần kém nhạy với hoá chất nếu bị phun quá thường xuyên. Đó là lý do ngành y tế không phun đại trà liên tục, và vì sao hộ gia đình không nên tự mua bình xịt để phun khắp nhà mỗi ngày. Lớp phòng tốt nhất của gia đình vẫn là: nước đọng sạch, lưới cửa, màn ngủ cả ngày, quần áo dài.
Chung cư, nhà có quán, nhà có vườn: chuẩn bị riêng
Căn hộ chung cư: đợt phun có thể làm theo tầng hoặc theo khu chung như hành lang, tầng hầm, phòng rác. Hỏi ban quản lý lịch cụ thể, chuẩn bị căn hộ như danh sách ở trên, đóng cửa ra hành lang nếu được dặn như vậy. Nhà có trẻ sơ sinh nên tạm sang căn khác hoặc ra ngoài trong giờ phun ở tầng mình.
Nhà có quán ăn, tiệm tạp hoá: thức ăn bày bán, nguyên liệu, nồi nước dùng phải cất kín hoặc dọn vào tủ. Nên chủ động sắp lịch nghỉ bán vài giờ. Sau phun, vệ sinh lại quầy, bàn ghế, dụng cụ trước khi mở bán. Hàng hoá đóng gói kín không cần bỏ, chỉ lau bên ngoài.
Nhà có vườn rau, chuồng gà, ao cá: rau sắp thu hoạch nên hái trước hoặc rửa thật kỹ và chờ theo hướng dẫn của cán bộ y tế; gà vịt nhốt vào chuồng có che bạt; ao cá báo cho đội phun để tránh hướng vòi. Đừng để gia cầm ăn rau cỏ ngay sát chỗ vừa phun.
Nhà có tổ ong mật nuôi: ong rất nhạy với hoá chất diệt côn trùng. Báo trước cho đội phun, đóng cửa tổ theo cách người nuôi ong vẫn làm, hoặc di chuyển tạm. Ong mật là côn trùng có ích, đáng được giữ an toàn trong đợt phun.
Nhà có người làm ca đêm, đang ngủ ban ngày: đánh thức và đưa ra ngoài, kể cả khi người đó đã ở trong màn — màn không chặn được hoá chất dạng sương hay khói.
Những thắc mắc và lo ngại hay gặp khi phun
Có người lo hoá chất phun phòng dịch độc. Các hoá chất dùng trong y tế công cộng được lựa chọn, cấp phép và dùng theo liều lượng do cơ quan chuyên môn quy định; ở mức đó, rủi ro cho người là thấp nếu làm đúng các bước chuẩn bị và tránh phơi nhiễm trong lúc phun. Nỗi lo hợp lý nhất là với trẻ sơ sinh, người hen, thai phụ và vật nuôi nhạy cảm như chim, cá — đó là lý do bài này dành nhiều chỗ cho việc đưa họ ra ngoài.
Có người muốn từ chối phun vì làm chay hoặc không muốn sát sinh. Đây là lựa chọn đáng tôn trọng trong đời sống thường ngày, nhưng khi có ổ dịch, việc cắt vòng lây cần sự đồng thuận của cả khu, vì mạng người xung quanh phụ thuộc vào đó. Cách dung hoà là làm thật tốt phần phòng ngừa không sát sinh quanh năm — dọn nước đọng, lưới cửa, màn — để khu phố ít có ổ dịch và ít phải phun.
Cũng cần cảnh giác với người tự xưng là "đội phun" đến gõ cửa thu tiền. Các đợt phun phòng dịch do y tế tổ chức thường được thông báo qua tổ dân phố, phường xã. Thấy khác thường, hỏi lại tổ trưởng dân phố hoặc trạm y tế trước khi mở cửa.
Câu hỏi thường gặp
Phun thuốc phòng dịch có phải trả tiền không?
Các đợt phun xử lý ổ dịch do cơ quan y tế địa phương tổ chức là hoạt động phòng chống dịch; cách tổ chức và chi phí theo quy định hiện hành. Nếu có người đến nhà thu tiền mà không có thông báo từ tổ dân phố hay trạm y tế, nên hỏi lại trước khi đồng ý.
Có thể từ chối cho đội phun vào nhà không?
Bạn nên trao đổi lý do với cán bộ y tế. Nhà đóng cửa giữa vùng phun dễ thành nơi trú cho muỗi mang virus, ảnh hưởng cả khu. Nếu có người bệnh nặng hoặc trẻ sơ sinh không thể di chuyển, cán bộ y tế thường có cách sắp xếp riêng.
Phun xong bao lâu thì hết muỗi?
Muỗi trưởng thành giảm rõ sau đợt phun, nhưng hiệu quả không kéo dài nếu lăng quăng còn ở các vật chứa nước. Sau khoảng một tuần, lứa muỗi mới có thể nở. Vì vậy phải dọn nơi muỗi đẻ ngay sau đợt phun và duy trì hằng tuần.
Nhà có bể cá lớn không di chuyển được thì sao?
Đậy kín miệng bể bằng nắp hoặc tấm nilon, phủ thêm khăn và chèn kín mép. Báo với đội phun để họ tránh hướng vòi vào khu vực bể. Sau khi quay về, mở nắp, bật lại sục khí và theo dõi cá; thấy bất thường thì thay một phần nước.
Sau khi phun có nên lau sạch toàn bộ nhà không?
Chỉ cần lau các bề mặt tiếp xúc thức ăn, tay trẻ và đồ chơi. Các góc tối, gầm giường, sau tủ là nơi muỗi đậu; hoá chất bám ở đó giúp đợt phun có tác dụng. Lau sạch hết ngay thì công sức phun giảm đi.
Người hen suyễn nên làm gì vào ngày phun?
Ra khỏi nhà trước giờ phun, đi xa khu vực phun và mang theo thuốc đang dùng theo chỉ định của bác sĩ. Quay về muộn, khi nhà đã được mở cửa thông thoáng. Nếu khó thở tăng lên, liên hệ cơ sở y tế; khó thở nặng thì gọi 115.